Xarabalıqdan zəfərə yüksələn Cəbrayıl: 4 oktyabr dirçəlişinin təntənəsi - ŞƏRH

1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilən Cəbrayıl rayonu, Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin zəngin tarixi, mədəniyyəti və strateji mövqeyi ilə seçilən dilbər guşələrindən biridir. İyirmi yeddi ildən artıq davam edən qanunsuz işğal dövrü təkcə Cəbrayıl şəhəri üçün deyil, bütövlükdə regionun sosial-iqtisadi, mədəni və ekoloji mühiti üçün dərin, silinməz və bərpa olunması böyük zəhmət tələb edən ağır fəsadlar törətmişdir. 2020-ci il oktyabrın 4-də Müzəffər Ali Baş Komandan İlhəm Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi uğurlu hərbi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl şəhərinin düşmən tapdağından azad edilməsi, təkcə ərazi bütövlüyümüzün bərpası istiqamətində atılan tarixi addım deyil, həm də otuz ilə yaxın davam edən böyük bir ədalətsizliyə, xalqımızın qəlbindəki Vətən həsrətinə son qoyulması demək idi.
Cəbrayıl rayonunun işğalı zamanı 1050 kvadratkilometrə yaxın ərazi zəbt olunmuş, 90-dan çox kənd və rayon mərkəzi olan Cəbrayıl şəhəri amansızcasına yerlə-yeksan edilmişdir. İşğalın gətirdiyi bəlalar nəticəsində 70 mindən çox Cəbrayıl sakini öz doğma baba-ocaqlarından, ata yurdundan didərgin düşərək məcburi köçkün statusunda respublikanın 58 müxtəlif şəhər və rayonunda məskunlaşmağa məcbur olmuşdur. Bu dəhşətli köçgünlük illəri minlərlə ailənin sosial həyatının, ənənəvi yaşayış tərzinin və nəsillər boyu formalaşmış möhkəm icma bağlarının qırılması ilə nəticələnmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsi gedişində və işğal dövründə 350-dən çox Cəbrayıl sakini qəhrəmancasına şəhid olmuş, yüzlərlə dinc sakin yaralanmış və ya əlillik dərəcəsi almışdır. Rayonun yüzlərlə sakini əsir və girov götürülmüş, onların bir çoxunun taleyi bu günə qədər naməlum qalmaqdadır. İnsan resurslarına və mənəvi dəyərlərə vurulan bu ağır zərbə regionun demoqrafik strukturunu kökündən dəyişdirmiş və minlərlə soydaşımızın yaddaşında dərin psixoloji yaralar buraxmışdır.
İşğal illərində Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən Cəbrayıl şəhəri və ona tabe olan kəndlər sistemli, məqsədyönlü şəkildə vandalizm aktlarına məruz qoyulmuşdur. Şəhərdəki bütün yaşayış binaları, məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri və inzibati binalar tamamilə sökülərək tikinti materialı kimi daşınmış, qalan hissələri isə yandırılaraq külə döndərilmişdir. 2020-ci ilin oktyabrında şəhər azad edildikdə şanlı Azərbaycan bayrağının ucaldılması üçün salamat bir bina və ya tikili belə tapılmaması, işğalçıların həyata keçirdiyi vəhşiliyin və barbarlığın miqyasını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Rayonun ərazisində yerləşən unikal tarixi və dini abidələrimiz də eyni faciəvi taleyi yaşamışdır. Cəbrayılın rəmzinə çevrilmiş, XI-XIII əsrlərə aid möhtəşəm Qədim Xudafərin körpüləri işğal altında qalaraq baxımsızlığa düçar edilmiş, rayon mərkəzindəki və kəndlərdəki məscidlər, pirlər və ziyarətgahlar təhqir olunmuş, bəzilərindən isə insanlığa sığmayan şəkildə heyvandarlıq tövləsi kimi istifadə edilmişdir. Şəhər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi, memorial komplekslər və zəngin eksponatlara malik kitabxanalar talan edilərək məhv edilmişdir.
Ermənistanın işğalçılıq siyasətinin ən dəhşətli təzahürlərindən biri də regionun ekosisteminə vurulan amansız zərər və ekoloji terrordur. Cəbrayıl ərazisindəki minillik şərq çinarı ağacları, nadir meşə zolaqları, meyvə bağları və zəngin flora kütləvi şəkildə qırılmış, odun kimi satılmış və ya od vurularaq yandırılmışdır. Əsrlər boyu əhalinin su təminatını ödəyən şəfalı bulaqlar, kəhrizlər və təbii su mənbələri məqsədyönlü şəkildə sıradan çıxarılmış, torpaq örtüyü kimyəvi və hərbi tullantılarla ağır dərəcədə çirkləndirilmişdir. Bununla yanaşı, işğalçılar geri çəkilərkən və işğal illəri ərzində Cəbrayılın minlərlə hektar bərəkətli torpağını sıx şəkildə minalarla tələyə salmışlar. Bu gün Cəbrayıl rayonu ən çox minalanmış ərazilərdən biridir. Minaların varlığı post-münaqişə dövründə mülki şəxslərin, təmir-tikinti briqadalarının həyatı üçün böyük təhlükə yaratmaqla yanaşı, “Böyük Qayıdış” prosesinin sürətlənməsinə mane olan əsas maneələrdən biridir.
2020-ci il oktyabrın 4-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Cəbrayıl şəhərini və rayonun bir neçə kəndini işğaldan azad etməsi İkinci Qarabağ Müharibəsinin strateji və mənəvi dönüş nöqtəsi oldu. Cəbrayıl, 44 günlük Vətən müharibəsi gedişində işğaldan azad edilən ilk rayon mərkəzi idi. Bu möhtəşəm zəfər rəşadətli ordumuzun döyüş ruhunu və inamını zirvəyə qaldırmaqla yanaşı, cənub cəbhəsi boyunca sürətli irəliləyişə və tarixi Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağının dalğalandırılmasına şərait yaratdı. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə 4 oktyabr tarixi hər il “Cəbrayıl Şəhəri Günü” kimi respublikamızda təntənəli şəkildə və böyük qürur hissi ilə qeyd olunur.
Bu gün işğalın ağır fəsadlarının sürətlə aradan qaldırılması istiqamətində Cəbrayılda dövlətimiz tərəfindən misilsiz yenidənqurma, bərpa və quruculuq işləri həyata keçirilir. “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində şəhərin müasir Baş planı təsdiqlənmiş, geniş altyapı layihələri, beynəlxalq əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizləri və regionun iqtisadi dirçəlişinə böyük təkan verəcək “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının təməli qoyulmuşdur. Müasir standartlara cavab verən yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxanaların və “Ağıllı kənd” konsepsiyasının tətbiqi ilə Cəbrayıl sakinlərinin öz ata-baba yurdlarına təhlükəsiz, rahat və ləyaqətli qayıdışı addım-addım reallaşmaqdadır.
Nəticə etibarilə, Cəbrayılın 27 illik işğalı və onun gətirdiyi acı fəsadlar xalqımızın yaddaşında dərin izlər buraxsa da, 4 oktyabr 2020-ci il tarixi bu torpaqlara yeni həyatın, dirçəlişin, ümidin və inkişafın gəlişini müjdələdi. Otuz ilə yaxın viran qalmış Cəbrayıl bu gün dövlətimizin qüdrəti və xalqımızın birliyi sayəsində küllərindən yenidən doğulur, regionun ən gözəl, müasir və təhlükəsiz yaşayış mərkəzlərindən birinə çevrilir. Şanlı zəfərimizin simvolu olan Cəbrayılın işıqlı gələcəyi hər bir azərbaycanlının qürur mənbəyidir.

Səbinə Əliyeva
YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi