Milli iradənin və dövlətçilik yolunun başlanğıcı - ŞƏRH

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə tarixlər var ki, onların əhəmiyyəti bir günün çərçivəsinə sığmır, sonrakı onilliklərin siyasi mənzərəsinə təsir göstərir. 3 oktyabr 1993-cü il də belə tarixlərdəndir. Həmin gün keçirilən prezident seçkiləri müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycanın mürəkkəb siyasi şəraitdən çıxaraq yeni idarəçilik mərhələsinə keçidinin mühüm hadisələrindən biri oldu.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan ilk illərdə ciddi sınaqlarla üz-üzə qalmışdı. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişlənməsi, iqtisadi tənəzzül, siyasi qarşıdurmalar, hakimiyyət daxilində ziddiyyətlər və dövlət institutlarının zəifliyi ölkədə sabitliyin təmin olunmasını çətinləşdirirdi. 1993-cü ilin yayında Gəncə hadisələri ilə vəziyyət daha da kəskinləşmiş, vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi yaranmışdı.

Belə bir şəraitdə ölkədə siyasi böhranın aradan qaldırılması üçün Heydər Əliyevin siyasi təcrübəsinə ehtiyac artdı. O, xalqın və respublika rəhbərliyinin təkidli dəvətini qəbul edərək 1993-cü il iyunun 9-da Naxçıvandan Bakıya gəldi. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Bu tarix sonralar Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd edilməyə başladı.

Heydər Əliyevin qarşısında ilk növbədə ölkədə dövlət idarəçiliyinin bərpası və siyasi gərginliyin azaldılması vəzifəsi dayanırdı. Gəncə hadisələri ilə bağlı danışıqlar aparılması, hakimiyyət böhranının dərinləşməsinin qarşısının alınması və dövlət institutlarının fəaliyyətinin təmin edilməsi həmin dövrün əsas siyasi proseslərini təşkil edirdi.

İyunun 23-də prezident səlahiyyətlərinin Ali Sovetin sədri Heydər Əliyevə həvalə edilməsindən sonra ölkədə siyasi proseslər yeni məcraya yönəldi. Avqustun 29-da keçirilən referendumun nəticələrindən sonra yeni prezident seçkilərinin keçirilməsi qərara alındı.

1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyev, Kərrar Əbilov və Zakir Tağıyev namizəd kimi iştirak edirdilər. Seçicilərin yüksək fəallıq göstərdiyi seçkidə Heydər Əliyev səslərin 98,8 faizini topladı və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.

Oktyabrın 10-da Respublika Sarayında andiçmə mərasimi keçirildi. Bununla ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələ rəsmiləşdi. Qarşıda dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi böhranın aradan qaldırılması, ordunun yenidən qurulması və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi kimi bir-biri ilə bağlı mühüm vəzifələr dayanırdı.

Heydər Əliyev andiçmə mərasimində xalq qarşısında çıxış edərək həyatının sonuna qədər Azərbaycan xalqına sədaqətlə xidmət edəcəyini bildirmişdi. Bu yanaşma onun sonrakı fəaliyyətində dövlətçilik və milli maraqları əsas istiqamət kimi təqdim edən siyasi xəttin mühüm ifadələrindən birinə çevrildi.

1993-cü ildən sonrakı dövrdə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində bir sıra tədbirlər həyata keçirildi. Dövlət strukturlarının fəaliyyətinin sabitləşdirilməsi ilə yanaşı, müstəqil Azərbaycanın hüquqi əsaslarının yaradılması da diqqət mərkəzində saxlanıldı.

Bu prosesin əsas mərhələlərindən biri 1995-ci il noyabrın 12-də Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilməsi oldu. Konstitusiya hakimiyyət bölgüsü prinsipini, demokratik və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsaslarını, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.

Sonrakı illərdə məhkəmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, Konstitusiya Məhkəməsinin və Ombudsman təsisatının yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi kimi hüquqi dəyişikliklər həyata keçirildi. Kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzuranın ləğvi də həmin dövrün mühüm addımlarından biri oldu.

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında duran ən ağır məsələlərdən biri ərazi bütövlüyünün müdafiəsi idi. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin davam etdiyi şəraitdə vahid komandanlığa tabe olan nizami ordunun yaradılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

1994-cü ildə atəşkəs əldə edildikdən sonra Silahlı Qüvvələrin strukturunun təkmilləşdirilməsi, maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi və şəxsi heyətin hazırlığının artırılması üçün daha geniş imkanlar yarandı. Ordu quruculuğu sonrakı illərdə də davam etdirildi və Azərbaycanın müdafiə potensialının formalaşdırılmasının əsas istiqamətlərindən birini təşkil etdi.

Siyasi sabitliyin yaradılması ölkənin iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi üçün də yeni şərait formalaşdırdı. Müstəqilliyin ilk illərində iqtisadi tənəzzül, maliyyə çətinlikləri və investisiya çatışmazlığı Azərbaycanın qarşısında ciddi problemlər yaradırdı.

1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu baxımdan mühüm hadisə oldu. Azərbaycan dünyanın bir sıra aparıcı neft şirkətləri ilə saziş imzalayaraq Xəzərin Azərbaycan sektorundakı yataqların işlənməsinə xarici sərmayənin cəlb olunması üçün geniş imkan yaratdı.

Neft strategiyasının davamı olaraq Bakı-Novorossiysk və Bakı-Supsa neft kəmərləri istifadəyə verildi. Sonrakı mərhələdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərlərinin reallaşdırılması Azərbaycanın regional enerji layihələrində rolunu daha da artırdı. Beləliklə, enerji sektoru Azərbaycanın iqtisadi inkişafında mühüm yer tutmaqla yanaşı, ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə də təsir göstərdi.

1993-cü ildən sonra Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri müstəqilliyin və suverenliyin möhkəmləndirilməsi, ölkənin beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi idi. Azərbaycan müxtəlif dövlətlərlə və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərini inkişaf etdirdi.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması, Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq platformalarda ifadə edilməsi və problemin beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında həlli xarici siyasətin prioritet istiqamətlərindən idi.

Enerji layihələri də Azərbaycanın xarici əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynadı. Ölkənin Şərq-Qərb enerji və nəqliyyat dəhlizlərində iştirakı onun regional əhəmiyyətini artıran amillərdən birinə çevrildi.

Müstəqil dövlətin möhkəmlənməsi yalnız siyasi və iqtisadi institutların yaradılmasını deyil, cəmiyyəti birləşdirən milli ideoloji əsasların müəyyənləşdirilməsini də tələb edirdi.

Heydər Əliyevin siyasi irsində azərbaycançılıq ideyası xüsusi yer tuturdu. Bu ideya milli kimliyin, Azərbaycan dilinin, mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə yanaşı, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların vahid milli mənsubiyyət ətrafında əlaqələrinin gücləndirilməsi ilə əlaqələndirilirdi.

2001-ci il noyabrın 9-10-da Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi bu istiqamətdə mühüm hadisə oldu. Qurultay dünya azərbaycanlıları ilə Azərbaycan dövləti arasında əlaqələrin inkişafı və diaspor fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi baxımından yeni imkanlar yaratdı.

1993-cü ildən sonrakı siyasi proseslərin növbəti mühüm mərhələsi 1998-ci il prezident seçkiləri oldu. Oktyabrın 11-də keçirilən seçkilərdə Heydər Əliyev də namizəd kimi iştirak etdi və rəsmi nəticələrə görə səslərin 77,6 faizini topladı.

Bu seçki müstəqil Azərbaycanın Konstitusiya əsasında formalaşan siyasi sistemində növbəti prezident seçkisi kimi tarixə düşdü. Həmin dövrdə artıq ölkədə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi islahatların aparılması və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində proseslər davam edirdi.

2003-cü ildə Heydər Əliyev prezident seçkilərində namizədliyinin irəli sürülməsinə razılıq versə də, səhhətində yaranmış problemlərlə əlaqədar seçkidə iştirak etmədi və namizədliyini geri götürdü. Həmin ilin dekabrında vəfat edən Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələlərindən biri kimi araşdırılır.

3 oktyabr 1993-cü il hadisələrini Azərbaycanın sonrakı inkişafından ayrı təsəvvür etmək çətindir. Həmin tarix siyasi böhranın ən kəskin mərhələlərindən birində keçirilən prezident seçkiləri ilə ölkənin idarəçilik sistemində yeni mərhələnin başlanmasını ifadə etdi.

Sonrakı illərdə qəbul edilən Konstitusiya, həyata keçirilən hüquqi islahatlar, ordu quruculuğu, enerji layihələri, xarici siyasət təşəbbüsləri və milli həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində görülən işlər həmin mərhələnin əsas hadisələrini təşkil etdi.

Bu tarixə münasibətdə əsas məqam ondan ibarətdir ki, 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müstəqillik tarixində dövlətin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdiyi mürəkkəb keçid dövrünün mühüm siyasi hadisəsi oldu.

Tarixi hadisələrin əhəmiyyəti zaman keçdikcə daha geniş kontekstdə görünür. 1993-cü ilin siyasi böhranından başlayan proseslər sonrakı illərdə dövlət institutlarının formalaşması, iqtisadi sistemin yenilənməsi, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi və müdafiə imkanlarının inkişafı ilə müşayiət olundu.

Bu baxımdan 3 oktyabr Azərbaycan dövlətçilik tarixində xüsusi yaddaş daşıyan tarixlərdən biridir. Həmin gün xalqın seçimi seçki yolu ilə ifadə edildi və ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı qoyuldu.

Azərbaycanın müasir tarixinin müxtəlif mərhələlərini bir-biri ilə əlaqələndirən bu tarix dövlətçilik yolunda keçilən mürəkkəb prosesləri, qəbul edilən qərarları və onların sonrakı nəticələrini xatırlamaq baxımından da əhəmiyyətlidir.

3 oktyabrın tarixi mənası, ilk növbədə, Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətçilik yolunda keçdiyi mühüm mərhələlərdən biri olması ilə bağlıdır. Bu tarix həm də dövlətin gələcəyinin siyasi qərarlarla, institusional quruculuqla və cəmiyyətin qarşısında dayanan çağırışlara verilən cavablarla formalaşdığını göstərən mühüm tarixi səhifədir.

Xədicə Hüseynzadə

Yeni Azərbaycan Partiyası Babək rayon təşkilatının fəal üzvü