3 oktyabr 1993-cü il: xalqın xilasa və sabitliyə aparan seçimi - ŞƏRH

Xalqların tarixində elə seçimlər olur ki, onların əhəmiyyəti bir siyasi dövrün sərhədlərini aşır. Həmin qərarlar dövlətin gələcək taleyini, milli iradənin gücünü və inkişafın istiqamətini müəyyənləşdirir. 3 oktyabr 1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi belə tarixi hadisələrdəndir. Həmin gün xalqımız müstəqilliyini qorumağa, ölkəni böhrandan çıxarmağa və sabit dövlət qurmağa qadir olan liderə etimad göstərdi.
Bu seçimin mahiyyətini anlamaq üçün Azərbaycanın o dövrdə yaşadığı vəziyyətə nəzər salmaq lazımdır. Müstəqilliyin bərpasından sonra ölkə Ermənistanın hərbi təcavüzü, iqtisadi əlaqələrin dağılması və daxili siyasi qarşıdurmalarla üzləşmişdi. Şuşanın və Laçının 1992-ci ilin mayında, Kəlbəcərin isə 1993-cü ilin aprelində işğalı təhlükənin miqyasını artırmışdı. Doğma yurdlarından didərgin düşən insanların sayı çoxalır, dövlətin müdafiə və idarəetmə imkanları zəifləyirdi. Müstəqillik haqqında hüquqi qərar qəbul edilmişdi, lakin onu qoruyacaq siyasi və iqtisadi əsaslar ağır sınaq qarşısında idi.
1993-cü il iyunun 4-də Gəncədə baş verən hadisələr böhranı daha da dərinləşdirdi. Silahlı qarşıdurma ölkədə vətəndaş müharibəsi təhlükəsini real vəziyyətə çevirdi. Belə şəraitdə Azərbaycan cəmiyyətinin ehtiyacı məsuliyyəti üzərinə götürə biləcək, müxtəlif qüvvələr arasında dövlətin nüfuzunu bərpa edəcək rəhbərlik idi. Xalqın Heydər Əliyevə üz tutması onun siyasi təcrübəsinə və çətin vəziyyətlərdə qərar vermək bacarığına olan inamdan doğurdu.
Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışı bu çağırışa cavab oldu. O, təhlükəli şəraitdə Gəncəyə gedərək vəziyyətlə yerində tanış oldu, qarşıdurmanın aradan qaldırılması üçün danışıqlar apardı. Bu davranışın siyasi əhəmiyyəti böyük idi: dövlətin taleyinin həll olunduğu məqamda lider məsuliyyətdən yayınmır, böhranın içərisinə gedərək çıxış yolu axtarırdı. Xalq belə qətiyyətli mövqedə öz gələcəyini qorumaq imkanını görürdü.
1993-cü il iyunun 15-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında dönüş yaratdı. Milli Qurtuluş Günü kimi tariximizə daxil olmuş bu hadisə dövlətin dağılmasının qarşısını almaq üçün başlanmış prosesin mühüm mərhələsi idi. Oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkiləri isə həmin prosesə ümumxalq etimadı qazandırdı. Heydər Əliyev səslərin 98,84 faizini toplayaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.
Bu nəticə cəmiyyətin böhrandan çıxış yolunda nümayiş etdirdiyi birliyi ifadə edirdi. İnsanlar dövlətin qorunmasını siyasi qarşıdurmalardan üstün tuturdular. Xalqın seçimi müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsinə cavab idi. Heydər Əliyevə göstərilən etimad sabitliyin bərpası, qanunun aliliyinin təmin olunması və ölkənin gələcəyinin aydın istiqamətdə qurulması üçün güclü siyasi dayaq yaratdı.
1993-cü il oktyabrın 10-da keçirilən andiçmə mərasimindən sonra qarşıda duran vəzifələr son dərəcə ağır idi. İşğal davam edir, iqtisadi böhran insanların həyatına təsir göstərir, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsinə ehtiyac qalırdı. Buna görə 3 oktyabrın nəticəsini bütün problemlərin dərhal həlli kimi qiymətləndirmək olmaz. Həmin seçim problemləri həll edə biləcək rəhbərliyin və ardıcıl dövlət siyasətinin əsasını yaratdı. Sonrakı hadisələr bu fərqin nə qədər mühüm olduğunu göstərdi.
Ordu quruculuğunda vahid idarəetmənin gücləndirilməsi dövlətin müdafiə imkanlarının bərpasına xidmət etdi. 1994-cü ilin əvvəlində uğurlu Horadiz əməliyyatının keçirilməsi və bir sıra ərazilərin işğaldan azad olunması bu istiqamətdə mühüm nəticə idi. Həmin il mayın 12-də atəşkəsin qüvvəyə minməsi isə davamlı dövlət quruculuğu və iqtisadi bərpa üçün imkan yaratdı. Atəşkəs ərazi bütövlüyünün bərpası məqsədindən imtina deyildi; ölkənin güc toplaması üçün zəruri şəraitin formalaşdırılması idi.
1994-cü il sentyabrın 20-də Əsrin müqaviləsinin imzalanması Azərbaycanın gələcəyinə hesablanmış digər mühüm qərar oldu. Ağır böhrandan çıxmağa çalışan ölkəyə beynəlxalq sərmayənin cəlb edilməsi iqtisadi imkanları genişləndirirdi. Azərbaycanın enerji ehtiyatları müstəqil dövlətin inkişafına xidmət etməyə başlayırdı. Bu müqavilə həm də dünyaya siyasi mesaj verirdi: Azərbaycan öz sərvətləri barədə qərar qəbul edən və uzunmüddətli əməkdaşlıq qura bilən dövlətdir.
Sabitliyə aparan yol yeni sınaqlardan da keçdi. 1994-cü ilin oktyabrında və 1995-ci ilin martında dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısının alınması dövlətçiliyin qorunması baxımından həlledici əhəmiyyət daşıdı. Heydər Əliyevin qətiyyəti və xalqın ona dəstəyi hakimiyyətin silahlı təzyiq vasitəsilə dəyişdirilməsi təhlükəsini aradan qaldırdı. Qanuni dövlət hakimiyyətinin möhkəmlənməsi iqtisadi və siyasi islahatların davam etdirilməsi üçün şərait yaratdı.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasının qəbul olunması bu prosesin hüquqi nəticəsi idi. Heydər Əliyevin sədrliyi ilə hazırlanmış Konstitusiya dövlət quruluşunu, hakimiyyət bölgüsünü, insan hüquq və azadlıqlarını müəyyənləşdirdi. Beləliklə, böhrandan çıxış dövlətin hüquqi əsaslarının qurulması ilə tamamlanırdı. Azərbaycanın gələcəyi artıq sabit institutlar və ardıcıl inkişaf siyasəti üzərində formalaşdırılırdı.
Bu hadisələrin əlaqəsi 3 oktyabr seçiminin tarixi dəyərini açır. Xalqın etimadı siyasi sabitliyin bərpasına, sabitlik iqtisadi və hüquqi quruculuğa, həmin quruculuq isə dövlətin güclənməsinə imkan verdi. Yeni Azərbaycan Partiyasının təmsil etdiyi dövlətçilik xəttinin mahiyyətində də milli maraqların qorunması və inkişafın davamlılığı dayanır.
Bu gün Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etmiş Azərbaycan həmin tarixi yolun nəticələrini yaşayır. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası güclü dövlətin, hazırlıqlı ordunun və xalq birliyinin yaratdığı imkanları göstərdi. 3 oktyabr 1993-cü ildə verilmiş qərarın uzaqgörənliyi Azərbaycanın bugünkü qüdrətində görünür. Xalqımız o gün öz müstəqil gələcəyinə sahib çıxmaq iradəsini nümayiş etdirdi.

Fərhad Baxışov,
YAP Neftçala rayon təşkilatının ideoloji işlər üzrə məsləhətçisi