Müstəqil Azərbaycanın taleyində Heydər Əliyev dönüşü - ŞƏRH

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər vardır ki, həmin tarixlər yalnız təqvimdə müəyyən bir günü deyil, bütöv bir tarixi mərhələni ifadə edir. 1993-cü il 3 oktyabr da Azərbaycan xalqının yaddaşında belə mühüm tarixlərdən biri kimi qalır. Həmin gün keçirilmiş ümumxalq səsverməsi nəticəsində Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisə onun siyasi hakimiyyətə qayıdışının hüquqi və siyasi baxımdan rəsmiləşməsi ilə yanaşı, müstəqil Azərbaycanın qarşısında duran mürəkkəb problemlərin həlli istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan çox çətin bir dövrlə üz-üzə qalmışdı. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə siyasi və iqtisadi böhran dərinləşmiş, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü genişlənmiş, daxili siyasi qarşıdurmalar dövlət idarəçiliyinə ciddi təsir göstərmişdi. Ölkənin iqtisadi vəziyyəti ağırlaşır, cəmiyyətdə sabitlik və təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar artırdı. Rəsmi tarixi mənbələr 1993-cü ilin ilk yarısında Azərbaycanın vətəndaş qarşıdurması və müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığını qeyd edir.

Belə mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi səhnəyə qayıdışı Azərbaycan tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. O, həmin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri kimi fəaliyyət göstərirdi. 1993-cü ilin may-iyun aylarında ölkədə siyasi böhranın kəskinləşməsi ilə Heydər Əliyevin Bakıya qayıtması məsələsi gündəmə gəldi. Rəsmi mənbələrə görə, həmin dövrdə xalqın Heydər Əliyevin hakimiyyətə gətirilməsi tələbi güclənmiş və o, Bakıya dəvət edilmişdi.

Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda Bakıya qayıdışı ölkədə siyasi proseslərin istiqamətinə ciddi təsir göstərdi. İyunun 15-də o, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Bu tarix sonradan Azərbaycan tarixində Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunmağa başladı. İyunun 23-də isə Milli Məclis prezident səlahiyyətlərini Ali Sovetin sədri Heydər Əliyevə həvalə etdi. Beləliklə, iyun ayında başlayan siyasi proseslər oktyabr ayında Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə yeni mərhələyə keçdi.

1993-cü il 3 oktyabr tarixinin xüsusi əhəmiyyəti də məhz bundan ibarət idi. Həmin gün Azərbaycan xalqı prezident seçkilərində iştirak edərək öz seçimini etdi və Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bununla onun 1993-cü ilin iyununda başlayan siyasi rəhbərliyi ümumxalq seçkisi nəticəsində prezidentlik statusu ilə rəsmiləşdi. Azərbaycan Milli Məclisinin və digər dövlət qurumlarının sonrakı fəaliyyəti üçün də bu hadisə mühüm siyasi əsas yaratdı.

3 oktyabr hadisəsini yalnız seçki günü kimi qiymətləndirmək onun tarixi əhəmiyyətini tam ifadə etmir. Bu tarix müstəqilliyinin ilk illərində ciddi sınaqlardan keçən Azərbaycanın siyasi həyatında dönüş mərhələlərindən biri oldu. Qarşıda duran əsas məsələlər dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, ictimai-siyasi sabitliyin təmin edilməsi, ordunun formalaşdırılması, iqtisadi böhranın aradan qaldırılması və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi idi. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin milli inkişaf strategiyasında müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü, iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsini əsas istiqamətlər kimi göstərir.

Heydər Əliyevin Prezident seçilməsindən sonra dövlət quruculuğu məsələləri daha sistemli şəkildə həyata keçirilməyə başladı. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, idarəçilik mexanizmlərinin formalaşdırılması və ölkənin siyasi sabitliyinin təmin edilməsi qarşıya qoyulan əsas vəzifələr sırasında idi. Bu proses Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafının əsaslarının yaradılması baxımından əhəmiyyətli oldu.

Həmin dövrün ən mühüm məsələlərindən biri də ölkənin təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyü idi. Azərbaycan Ermənistanla müharibənin ağır nəticələri ilə qarşılaşırdı. Cəbhədə vəziyyət gərgin idi və ölkənin hərbi imkanlarının gücləndirilməsi zəruri idi. Sonrakı dövrdə milli ordunun formalaşdırılması istiqamətində tədbirlər görüldü. 1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə olunması isə hərbi əməliyyatların intensivliyinin azalmasına və məsələnin diplomatik müstəvidə həllinə yönəlmiş fəaliyyət üçün şərait yaranmasına səbəb oldu.

1993-cü ildən etibarən Azərbaycanın iqtisadi inkişafının əsaslarının yaradılması da dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Ölkənin zəngin enerji resurslarından səmərəli istifadə edilməsi, xarici investisiyaların cəlb olunması və Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” sonrakı illərdə Azərbaycanın neft strategiyasının əsas hadisələrindən biri oldu. Bu müqavilə ölkənin enerji sektoruna xarici şirkətlərin cəlb edilməsində və Azərbaycanın beynəlxalq enerji layihələrində rolunun artmasında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.

3 oktyabr 1993-cü il həm də xalqın siyasi iradəsinin ifadəsi kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutur. Həmin tarixdən sonra Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkənin gələcək inkişaf istiqamətləri daha aydın şəkildə müəyyənləşdirildi. Dövlət müstəqilliyinin qorunması, milli dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi, ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin gücləndirilməsi və iqtisadi inkişaf üçün şərait yaradılması əsas hədəflər sırasında idi.

Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə bağlı məsələyə nəzər salarkən 1993-cü ilin iyun və oktyabr hadisələrini bir-birindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. İyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçilməsi siyasi qayıdışın əsas mərhələsi idisə, 3 oktyabrda Prezident seçilməsi bu qayıdışın ümumxalq seçkisi ilə rəsmiləşməsi idi. Buna görə də 1993-cü ilin bu iki mühüm tarixi Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində bir-birini tamamlayan hadisələr kimi dəyərləndirilir.

3 oktyabrın əhəmiyyəti sonrakı illərdə baş verən hadisələr fonunda daha aydın görünür. 1993–2003-cü illərdə Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə dövlət quruculuğu, iqtisadiyyatın bərpası, beynəlxalq əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və ölkənin siyasi sisteminin möhkəmləndirilməsi istiqamətində müxtəlif islahatlar həyata keçirildi. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 1995-ci ildə qəbul edilməsi də müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm mərhələlərindən biri oldu.

Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının müasir tarixində mühüm dönüş tarixlərindən biri kimi yadda qalır. Həmin gün xalqın ümumxalq səsverməsi ilə Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi və bununla ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələ başladı.

Tarixə nəzər saldıqda aydın olur ki, müstəqilliyin qorunması heç də asan proses deyildi. Azərbaycan həm xarici təhdidlərlə, həm də daxili siyasi və iqtisadi çətinliklərlə üzləşmişdi. Belə bir şəraitdə dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin yaradılması və ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

3 oktyabr 1993-cü il məhz belə bir tarixi mərhələnin başlanğıcında baş verdi. Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə onun siyasi rəhbərliyinin yeni mərhələsi başlandı. Sonrakı illərdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu və iqtisadi siyasət Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafında mühüm rol oynadı. Rəsmi tarix mənbələrində 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın tarixində dönüş nöqtəsi kimi xarakterizə edilir.

Bu gün 3 oktyabr 1993-cü il tarixini xatırlamaq Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir tarixinin mühüm səhifələrindən birinə nəzər salmaq deməkdir. Həmin tarix 1993-cü ilin iyununda başlayan siyasi proseslərin məntiqi davamı olaraq Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə nəticələndi. Bu hadisə Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və dövlət quruculuğunun yeni mərhələsinin başlanması ilə əlaqələndirilir.

Beləliklə, 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixində sadəcə prezident seçkisinin keçirildiyi gün deyil, ölkənin gələcək siyasi və dövlətçilik inkişafında mühüm iz qoymuş tarixi hadisədir. Həmin gün Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ilə 1993-cü ilin mürəkkəb siyasi proseslərində yeni mərhələ başlandı. Bu mərhələdə əsas məqsədlər dövlət müstəqilliyinin qorunması, sabitliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf üçün şərait yaradılması və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi idi.

3 oktyabrın tarixi mənası məhz bu hadisələrin bütövlüyündə özünü göstərir. İyun ayında başlayan qayıdış oktyabr ayında ümumxalq seçkisi ilə yeni siyasi mərhələyə çevrildi. Azərbaycan xalqının müasir dövlətçilik tarixində bu tarix özünəməxsus yer tutaraq milli dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi yolunda mühüm mərhələ kimi yadda qaldı.

Səbinə İsmayılova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan şəhər 11 saylı körpələr evi-uşaq bağçasının əməkdaşı