Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə strateji tərəfdaşlığı: regional həmrəyliyin və yeni əməkdaşlıq imkanlarının təntənəsi

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə etdiyi çıxış ölkəmizin müasir xarici siyasət strategiyasının prioritetlərini, regional əməkdaşlığın inkişaf istiqamətlərini və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Dövlətimizin başçısının çıxışı yalnız mövcud əlaqələrin qiymətləndirilməsi baxımından deyil, həm də Türk dünyasının və bütövlükdə Avrasiya məkanının gələcək inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır. Çıxışda səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu, qarşılıqlı etimadın, ortaq maraqların və strateji məqsədlərin əməkdaşlığın əsasını təşkil etdiyini bir daha təsdiqləyir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, iqtisadi və nəqliyyat marşrutları uğrunda rəqabətin gücləndiyi, enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik məsələlərinin xüsusi aktuallıq qazandığı bir şəraitdə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əlaqələrin genişlənməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu əməkdaşlıq coğrafi yaxınlıq və tarixi-mədəni bağlılıqla yanaşı, qarşılıqlı iqtisadi maraqlara, siyasi həmrəyliyə və gələcəyə hesablanmış strateji baxışa əsaslanır. Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşıda keçirilən görüşdəki çıxışı da məhz bu reallıqları əks etdirərək, ölkələrimizin mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etməsinin və ortaq təşəbbüsləri konkret nəticələrə çevirməsinin vacibliyini ön plana çəkir.

Dövlətimizin başçısının çıxışında xüsusi vurğulanan məqamlardan biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşü formatına tamhüquqlu üzv kimi qoşulmasıdır. Ötən ilin noyabrında qəbul edilən bu qərar Azərbaycanın regionla münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, ölkəmizin artan siyasi nüfuzunun və regional əməkdaşlıqda oynadığı mühüm rolun göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin bu tarixi qərara görə həmkarlarına təşəkkürünü bildirməsi, xüsusilə Türkmənistanın və Qurbanqulu Məlikquliyeviç Berdiməhəmmədovun təşəbbüsünü qeyd etməsi dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin, etimadın və siyasi həmrəyliyin əhəmiyyətini göstərir.

Azərbaycanın bu platformada tamhüquqlu iştirakı Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əməkdaşlığın daha sistemli və genişmiqyaslı xarakter almasına şərait yaradır. Bununla da Xəzər dənizi hövzəsi yalnız coğrafi məkan kimi deyil, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantıların birləşdiyi strateji əməkdaşlıq arealı kimi daha böyük əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələrinin imkanlarının birləşdirilməsi regional təşəbbüslərin əhatə dairəsini genişləndirməklə yanaşı, onların beynəlxalq miqyasda rəqabət qabiliyyətini də artırır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin dinamik inkişafına xüsusi diqqət yetirilməsi də təsadüfi deyil. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, ötən ildən etibarən ən yüksək səviyyədə həyata keçirilən qarşılıqlı səfərlərin intensivliyi iki ölkə arasında siyasi dialoqun gücləndiyini və əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsinə qarşılıqlı marağın artdığını göstərir. Bu münasibətlər tarixi dostluq, ortaq mənəvi dəyərlər və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsipləri üzərində inkişaf edir.

Azərbaycan və Türkmənistan arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi Xəzər hövzəsində sabitliyin, qarşılıqlı etimadın və iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi baxımından da mühümdür. İki dövlətin nəqliyyat, enerji, ticarət və humanitar sahələrdə əməkdaşlığının genişləndirilməsi regional inkişaf üçün yeni imkanlar yaradır. Bu baxımdan Füzuli şəhərində məscidin tikintisi xüsusi mənəvi məna daşıyır. Qardaş Türkmənistanın ölkəmizə hədiyyəsi olan bu dini-mədəni abidə xalqlarımız arasındakı dostluğun, ortaq mənəvi dəyərlərin və sarsılmaz qardaşlıq münasibətlərinin rəmzidir. Prezident İlham Əliyevin məscidin təməlinin qoyulmasında birlikdə iştirak etmələrini xatırlatması iki ölkə arasında münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmadığını, həm də dərin mənəvi bağlılığa söykəndiyini göstərir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri də işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası prosesində nümayiş etdirilən qardaşlıq həmrəyliyidir. Özbəkistanın Füzuli şəhərində Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Qırğızıstanın isə Ağdam şəhərində Manas adına məktəb inşa etməsi bu həmrəyliyin konkret təzahürləridir. Bu layihələr yalnız tikinti və infrastruktur təşəbbüsləri deyil, həm də xalqlarımızın gələcəyə, təhsilə, mədəniyyətə və birgə inkişafa verdiyi dəyərin ifadəsidir.

İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri Azərbaycanın öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra qarşıya qoyduğu əsas vəzifələrin ardıcıl şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Qardaş ölkələrin bu prosesə verdiyi töhfələr isə regional həmrəyliyin və qarşılıqlı dəstəyin əhəmiyyətini daha da artırır. Təhsil və mədəniyyət obyektlərinin yaradılması gələcək nəsillər arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə, ortaq tarixi yaddaşın qorunmasına və xalqlarımızın bir-birinə daha da yaxınlaşmasına xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin bu yardımı yüksək qiymətləndirməsi Azərbaycanın dost ölkələrlə münasibətlərində səmimiyyətə və qarşılıqlı etimada verdiyi önəmi əks etdirir.

Dövlətimizin başçısının çıxışında iqtisadi-ticari əlaqələrin genişlənməsi də mühüm yer tutur. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsinin ötən il 50 faizdən çox artması əməkdaşlığın real iqtisadi nəticələrini göstərən mühüm göstəricidir. Eyni zamanda, Azərbaycanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkətin fəaliyyət göstərməsi qarşılıqlı investisiya əlaqələrinin genişlənməsinin və biznes dairələri arasında etimadın güclənməsinin göstəricisidir.

Bu rəqəmlərin arxasında yalnız ticarət əməliyyatlarının artımı deyil, həm də iqtisadi münasibətlərin şaxələndirilməsi, yeni istehsal imkanlarının formalaşdırılması və sahibkarlıq əlaqələrinin genişləndirilməsi dayanır. Müasir dövrdə dövlətlərarası əməkdaşlığın səmərəliliyi təkcə ixrac və idxalın həcmi ilə deyil, yaradılan əlavə dəyər, birgə istehsal müəssisələri, texnologiya mübadiləsi və yeni iş yerləri ilə də ölçülür. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin ölkələrin yalnız qarşılıqlı ticarəti artırmaqla kifayətlənməməli, eyni zamanda birgə investisiya qoymalı, istehsal etməli və xarici bazarlara çıxmalı olduqları barədə fikirləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması bu məqsədlərə nail olmaq üçün mühüm maliyyə və institusional əsas formalaşdırır. Hər birinin kapitalı yüz milyonlarla dollar həcmində olan fondlar iqtisadi əməkdaşlığın yeni mərhələyə yüksəldilməsi üçün geniş imkanlar açır. Bu vəsaitlərin sənaye müəssisələrinin yaradılmasına, müasir texnologiyaların tətbiqinə, emal sektorunun inkişafına və ixracyönümlü məhsulların istehsalına yönəldilməsi ölkələrimizin iqtisadi potensialının daha səmərəli reallaşdırılmasına şərait yarada bilər.

Birgə investisiya mexanizmlərinin gücləndirilməsi xüsusilə qlobal iqtisadiyyatda rəqabətin artdığı bir dövrdə əhəmiyyətlidir. Ölkələrimizin malik olduğu təbii resurslar, insan kapitalı, sənaye imkanları və coğrafi üstünlüklər bir-birini tamamlayır. Bu üstünlüklərin əlaqələndirilməsi nəticəsində regional istehsal zəncirlərinin yaradılması, müasir logistika xidmətlərinin inkişafı və beynəlxalq bazarlara daha əlverişli çıxış imkanlarının genişləndirilməsi mümkündür. Beləliklə, əməkdaşlıq təkcə mövcud iqtisadi əlaqələrin qorunmasına deyil, həm də uzunmüddətli inkişafın təmin edilməsinə xidmət edir.

Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın strateji istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və logistika sahəsidir. Xəzər dənizi bu münasibətlər sistemində mühüm bağlantı məkanı kimi çıxış edir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu, dəniz limanı, dəmir yolları, avtomobil yolları və beynəlxalq hava nəqliyyatı imkanları Mərkəzi Asiya dövlətlərinin dünya bazarlarına çıxışında ölkəmizin rolunu artırır. Son illərdə nəqliyyat infrastrukturuna yatırılan investisiyalar Azərbaycanın regional və beynəlxalq tranzit imkanlarının genişlənməsinə mühüm töhfə verib.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Xəzər dənizi vasitəsilə yükdaşımaların həcminin artması və Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin yüksəlməsi xüsusi vurğulanır. Dövlət başçısının təqdim etdiyi məlumatlara görə, ötən il bu marşrut üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox, cari ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən daha 20 faiz artıb. Bu göstəricilər Orta Dəhlizin beynəlxalq ticarət və nəqliyyat sistemində getdikcə daha mühüm yer tutduğunu təsdiqləyir.

Orta Dəhliz Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlığının artırılması və beynəlxalq ticarət əlaqələrinin inkişafı baxımından böyük perspektivlərə malikdir. Qlobal iqtisadiyyatda baş verən dəyişikliklər, nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi və alternativ logistika istiqamətlərinə tələbat bu dəhlizin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə sıx əməkdaşlığı isə marşrutun səmərəliliyinin yüksəldilməsi, sərhəd-keçid prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal həllərin tətbiqi və limanların ötürücülük imkanlarının genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.

Bu baxımdan nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı ilə yanaşı, rəqəmsal bağlantıların yaradılması da xüsusi aktuallıq kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd etdiyi “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsi və Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik xətlərin inkişafı istiqamətində görülən işlər regionun rəqəmsal inteqrasiyası üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir dünyada iqtisadi əlaqələrin səmərəliliyi yalnız fiziki yolların və limanların mövcudluğu ilə müəyyənləşmir. Yüksəksürətli məlumat ötürülməsi, rəqəmsal xidmətlər, elektron ticarət və informasiya təhlükəsizliyi də dövlətlərin rəqabət qabiliyyətinin əsas şərtlərindəndir.

Xəzər dənizinin dibi ilə rəqəmsal kommunikasiya xətlərinin inkişafı Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında informasiya mübadiləsini sürətləndirməklə yanaşı, Avropa ilə Asiya arasında rəqəmsal bağlantıların gücləndirilməsinə də töhfə verə bilər. Belə layihələr regionun tranzit imkanlarını ənənəvi yükdaşımalarla məhdudlaşdırmır, onu müasir rəqəmsal iqtisadiyyatın mühüm iştirakçısına çevirmək potensialı yaradır. Bu, həmçinin informasiya texnologiyaları, telekommunikasiya və innovasiya sahələrində yeni investisiya imkanlarının meydana çıxmasına şərait yaradır.

Energetika sahəsində əməkdaşlıq da Prezident İlham Əliyevin çıxışında mühüm yer tutur. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında əhəmiyyətli tranzit imkanlarına malikdir. Türkmənistan və Qazaxıstandan neftin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə nəql edilməsi Xəzər hövzəsində enerji əməkdaşlığının praktik nəticələrindəndir. Bu istiqamətdə daşımaların həcminin artması ölkələrimiz arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığı gücləndirməklə yanaşı, beynəlxalq enerji təchizatının şaxələndirilməsinə də xidmət edir.

Azərbaycanın enerji strategiyası ənənəvi enerji resurslarının səmərəli istifadəsi ilə yanaşı, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafını da əhatə edir. Ölkəmizin günəş və külək enerjisi potensialı, enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi və yaşıl enerji istehsalına yönəlmiş təşəbbüslər bu sahədə yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır. Qazaxıstan və Özbəkistanla yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində aparılan işlər regionun enerji sistemlərinin gələcək inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi yalnız ekoloji məqsədlərlə məhdudlaşmır. Bu istiqamət yeni texnologiyaların tətbiqi, elektrik enerjisinin ötürülməsi imkanlarının inkişafı, investisiyaların cəlb edilməsi və enerji bazarlarının inteqrasiyası üçün də geniş perspektivlər açır. Azərbaycanın enerji sahəsində formalaşdırdığı təcrübə və infrastruktur imkanları Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə birgə layihələrin həyata keçirilməsinə əlverişli zəmin yaradır. Beləliklə, ənənəvi enerji əməkdaşlığı ilə yaşıl enerji təşəbbüslərinin paralel inkişafı regionun enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə və gələcək nəsillər üçün dayanıqlı inkişafın təmin olunmasına xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının mühüm siyasi məqamlarından biri də regional əməkdaşlığın sülh, təhlükəsizlik və sabitliklə birbaşa əlaqələndirilməsidir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, ölkələrdə sülhün, təhlükəsizliyin, siyasi və iqtisadi sabitliyin qorunması əldə edilmiş bütün nailiyyətlərin təməlini təşkil edir. Bu yanaşma göstərir ki, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, investisiya layihələrinin reallaşdırılması və enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi üçün etibarlı siyasi mühitin mövcudluğu əsas şərtlərdəndir.

Azərbaycanın xarici siyasəti qarşılıqlı hörmət, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə ehtiram, mehriban qonşuluq və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanır. Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərin möhkəmləndirilməsi də bu prinsiplərin ardıcıl həyata keçirilməsinin nəticəsidir. Ölkələrimizin siyasi dialoqun genişləndirilməsində, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsində və regional təşəbbüslərin əlaqələndirilməsində nümayiş etdirdiyi iradə ümumi maraqların təmin olunmasına xidmət edir.

Türkmənbaşıda keçirilən 8-ci Məşvərət görüşü Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar şəraitində daha geniş məzmun qazandığını bir daha nümayiş etdirir. Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu üzv kimi qoşulması əməkdaşlığın institusional əsaslarını gücləndirir, qarşılıqlı fəaliyyətin yeni istiqamətlərini müəyyənləşdirir və regional inkişaf proseslərində ölkəmizin rolunu artırır. Siyasi etimadın iqtisadi təşəbbüslərlə, tarixi-mədəni yaxınlığın müasir infrastruktur layihələri ilə, enerji əməkdaşlığının isə yaşıl inkişaf perspektivləri ilə tamamlanması bu münasibətlərin uzunmüddətli xarakterini şərtləndirir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışı bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığa yalnız mövcud əlaqələrin davamı kimi deyil, böyük regional inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi yanaşır. Bu strategiyanın əsasını ortaq maraqların uzlaşdırılması, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, birgə istehsalın təşviqi, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantıların genişləndirilməsi, enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və regional sabitliyin qorunması təşkil edir.

Bu gün Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında formalaşan əməkdaşlıq modeli tarixi dostluq münasibətlərinin müasir dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə inkişaf etdirilməsinin uğurlu nümunəsidir. Qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, iqtisadi potensialın birləşdirilməsi və ortaq layihələrin həyata keçirilməsi ölkələrimizin beynəlxalq mövqelərini gücləndirməklə yanaşı, bütövlükdə regionun inkişafına da mühüm töhfə verir. Türkmənbaşı görüşündə səsləndirilən fikirlər və müəyyənləşdirilən prioritetlər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə strateji tərəfdaşlığının gələcəkdə daha geniş miqyas alacağına, Xəzər hövzəsinin mühüm iqtisadi və nəqliyyat bağlantı mərkəzinə çevrilməsinə, sülh və sabitliyə əsaslanan əməkdaşlığın isə yeni nailiyyətlərlə zənginləşəcəyinə inam yaradır.

Bəhruz MƏMMƏDOV

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti, ƏPT sədri