Məktəbli forması şagirdə təhsil müəssisəsinin müəyyən edilmiş daxili qaydaları olduğunu xatırladır

Gələcəyin cəmiyyəti bu gün məktəblərdə təhsil alan uşaqların düşüncəsi, davranışı və mənəvi dünyası əsasında formalaşır. Bu gün şagirdlərə aşılanan biliklər, öyrədilən həyat prinsipləri və formalaşdırılan vərdişlər onların sabah hansı mövqedə dayanacaqlarına təsir edir. Buna görə də məktəbi yalnız fənlərin tədris olunduğu məkan kimi deyil, eyni zamanda, insanın həyata hazırlandığı, şəxsiyyətinin inkişaf etdiyi və vətəndaşlıq keyfiyyətlərinin formalaşdığı mühüm ictimai institut kimi qəbul etməliyik. Məktəbli forması məsələsi də bu geniş tərbiyə prosesinə aid olan mövzulardan biridir.

Uşağın məktəbə qədəm qoyduğu ilk gündən etibarən onun qarşısında müəyyən qaydalar və öhdəliklər yaranır. Dərsə vaxtında gəlmək, müəllimin izahlarını diqqətlə dinləmək, sinif yoldaşları ilə düzgün münasibət qurmaq, məktəbin əmlakını qorumaq və ümumi davranış normalarına riayət etmək təhsil həyatının əsas tələblərindəndir. Bu qaydalar uşağa təkcə məktəbdə uğurlu olmağı deyil, həm də kollektivdə yaşamağı, başqalarının hüquqlarını nəzərə almağı və öz davranışına görə cavabdehlik daşımağı öyrədir. Məktəbli formasına əməl etmək də həmin gündəlik məsuliyyətlərin bir hissəsidir.
Bəzən məktəbli forması ilə bağlı müzakirələr yalnız geyimin rəngi, modeli və səliqəsi ətrafında aparılır. Halbuki bu mövzunun daha dərin məzmunu vardır. Burada söhbət uşaqların xarici görünüşünü eyniləşdirməkdən çox, onların ümumi təhsil qaydalarına münasibətini formalaşdırmaqdan gedir. Məktəbli forması şagirdə təhsil müəssisəsinin müəyyən edilmiş daxili qaydaları olduğunu xatırladır və onun məktəb kollektivinin üzvü kimi məsuliyyət daşıdığını göstərir.
İntizam anlayışını yalnız qadağalar və məcburi tələblərlə əlaqələndirmək düzgün yanaşma deyil. Həqiqi intizam insanın öz davranışını idarə etməsi, qarşısına qoyduğu məqsədlərə məsuliyyətlə yanaşması və ümumi qaydaların əhəmiyyətini dərk etməsidir. Uşaq qaydaya yalnız cəzadan qorxduğu üçün əməl edirsə, bu davranışın davamlılığı sual altında qala bilər. Lakin o, qaydanın nəyə xidmət etdiyini anlayırsa, həmin prinsip tədricən onun şəxsi davranış mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilir. Bu baxımdan məktəbli forması barədə söhbətlərdə də izah, maarifləndirmə və müsbət nümunə əsas yer tutmalıdır.
İntizamın təməli isə, ilk növbədə, ailədə qoyulur. Uşaq kiçik yaşlarından səliqəli olmağı, əşyalarını qorumağı, vaxtını düzgün bölməyi və üzərinə düşən işləri yerinə yetirməyi ailədə öyrənir. Məktəb bu vərdişləri inkişaf etdirir, onları ictimai münasibətlər müstəvisinə keçirir və uşağın daha geniş kollektivdə davranış bacarıqlarını möhkəmləndirir. Əgər ailə ilə məktəb eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərirsə, uşaq üçün qaydaların mənimsənilməsi daha asan və təbii olur.
Valideynlərin övladlarına münasibəti bu prosesdə xüsusi rol oynayır. Məktəbli formasının hazırlanmasına, onun təmiz və səliqəli saxlanmasına diqqət yetirmək uşağa şəxsi məsuliyyət haqqında praktik nümunə verir. Bununla yanaşı, valideyn uşağına izah etməlidir ki, məktəbə uyğun geyimə diqqət göstərmək onun təhsil aldığı müəssisəyə hörmətinin bir ifadəsidir. Bu yanaşma uşağın məsuliyyət hissini gücləndirməklə yanaşı, ona gündəlik həyatında özünə qayğı göstərməyi də öyrədir.
Lakin tərbiyə prosesində hər zaman uşağın fərdi vəziyyəti və ailənin imkanları nəzərə alınmalıdır. Hər bir ailənin maddi şəraiti eyni deyil və bu fərqlər uşağın təhsil hüququna, məktəb mühitindəki mövqeyinə və özünəinamına mənfi təsir göstərməməlidir.
Məktəbin vəzifəsi yalnız qaydaları müəyyənləşdirmək deyil, həm də həmin qaydaların düzgün mənimsənilməsi üçün şərait yaratmaqdır. Məktəb rəhbərliyi vahid geyim tələblərinin tətbiqində ardıcıllığı təmin etməli, müəllimlər şagirdlərə qaydaların mahiyyətini izah etməli, valideynlər isə bu prosesdə məktəblə əməkdaşlıq etməlidirlər. Eyni zamanda, hər hansı qayda pozuntusuna münasibət bildirilərkən uşağın şəxsiyyətini alçaldan ifadələrdən və ictimai şəkildə utandırmaqdan çəkinmək lazımdır. Tərbiyənin məqsədi şagirdi qorxutmaq deyil, onun düzgün nəticə çıxarmasına və davranışını yaxşılaşdırmasına kömək etməkdir.
Məktəbli formasının əhəmiyyətini sosial münasibətlər baxımından da qiymətləndirmək mümkündür. Məktəb müxtəlif ailələrdən gələn uşaqların bir araya toplandığı ümumi məkandır. Burada hər bir şagirdin özünü kollektivin bərabərhüquqlu üzvü kimi hiss etməsi vacibdir. Geyimlə bağlı kəskin fərqlərin diqqət mərkəzinə çevrilməməsi şagirdlər arasında maddi imkanlara əsaslanan müqayisələrin azalmasına kömək edə bilər. Bu zaman uşaqların fərqlənməsi üçün daha sağlam meyarlar — bilik, çalışqanlıq, yaradıcılıq, dürüstlük, dostluq və başqalarına yardım etmək kimi keyfiyyətlər ön plana çıxır.
Şagirdlər arasında qarşılıqlı hörmətin gücləndirilməsi, zorakılığın və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, müəllim-şagird münasibətlərinin sağlam qurulması və tədrisin keyfiyyətinin artırılması daha geniş və davamlı iş tələb edir. Məktəbli forması bu tədbirlərin yerini tutmur. O, yalnız məktəb həyatının ümumi təşkilinə və müəyyən davranış vərdişlərinin formalaşmasına dəstək verən vasitələrdən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu gün cəmiyyətin ehtiyac duyduğu gənc nəsil yalnız yüksək bilik səviyyəsi ilə deyil, həm də mənəvi yetkinliyi, vətənə bağlılığı, milli-mənəvi dəyərlərə hörməti və ictimai məsuliyyəti ilə seçilməlidir. Bu xüsusiyyətlər uşaqlara yalnız nəsihət verməklə aşılanmır. Onlar ailədəki münasibətlərdə, məktəbdəki gündəlik davranışlarda, müəllimlərin şəxsi nümunəsində və cəmiyyətin ümumi yanaşmasında formalaşır. Hər bir kiçik vərdişin arxasında daha böyük tərbiyə məqsədi dayanır.
Məsələn, məktəbli formasını səliqəli saxlamaq uşağa öz əşyalarına qayğı ilə yanaşmağı öyrədə bilər. Dərsə vaxtında gəlmək vaxtın dəyərini anlamağa kömək edər. Məktəbin daxili qaydalarına əməl etmək ümumi məsuliyyət hissini gücləndirər. Sinif yoldaşlarına hörmət göstərmək isə uşağın empatiya və ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına şərait yaradar. Bu vərdişlərin hər biri ayrıca kiçik görünsə də, birlikdə insanın xarakterinin və davranış mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir.
Bütün bunlarla yanaşı, məktəbli formasını şagirdin şəxsiyyətini qiymətləndirmək üçün əsas meyara çevirmək olmaz. Səliqəli geyim insanın bilikli, dürüst və ya məsuliyyətli olduğunu avtomatik şəkildə göstərmir. Eyni zamanda, geyimlə bağlı müəyyən çətinlik yaşayan uşağın təhsilinə, qabiliyyətlərinə və insani keyfiyyətlərinə kölgə salmaq yolverilməzdir. Şagirdin dəyəri onun xarici görünüşü ilə deyil, biliyi, davranışı, səyləri və başqalarına münasibəti ilə müəyyənləşdirilməlidir.
Beləliklə, məktəbli forması ətrafında formalaşdırılmalı olan əsas yanaşma sadədir: qaydalar uşağın inkişafına xidmət etməli, intizam şüurlu məsuliyyətə əsaslanmalı, məktəb mühiti isə hər bir şagird üçün təhlükəsiz və ədalətli olmalıdır. Bu məqsədə çatmaq üçün ailə, məktəb və cəmiyyət arasında qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Hər üç tərəf uşağın tərbiyəsində öz rolunu düzgün yerinə yetirdikdə məktəbdə formalaşan müsbət vərdişlər gələcək həyatında da öz əksini tapacaqdır.
Məktəbli forması məsələsinə yalnız geyim qaydası kimi deyil, uşaqlarda məsuliyyət, səliqə, kollektivə hörmət və nizam-intizam anlayışlarının inkişafına xidmət edən ümumi tərbiyə prosesinin bir hissəsi kimi yanaşmaq lazımdır. Məqsədimiz qaydalara düşünmədən əməl edən deyil, düzgün davranışın mahiyyətini anlayan, öz seçimlərinə məsuliyyətlə yanaşan və cəmiyyətə fayda verməyə çalışan şəxsiyyətlər yetişdirməkdir. Çünki sabahın məsuliyyətli vətəndaşı bu gün ailədə qazandığı tərbiyə, məktəbdə mənimsədiyi biliklər və gündəlik həyatda formalaşdırdığı davranış mədəniyyəti əsasında yetişir.

Elvin Əliyev
YAP Babək rayon təşkilatı sədrinin müavini