Konstitusiya – müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi təməli - ŞƏRH

Hər bir müstəqil dövlətin siyasi və hüquqi sisteminin möhkəmliyi, ilk növbədə, onun konstitusion əsaslarının nə dərəcədə etibarlı olmasından asılıdır. Konstitusiya yalnız dövlət hakimiyyətinin təşkilini və fəaliyyət prinsiplərini müəyyənləşdirən ali hüquqi sənəd deyil, həm də xalqın milli iradəsini, dövlətçilik ənənələrini, gələcəyə baxışını və cəmiyyətin inkişaf istiqamətlərini özündə birləşdirən fundamental dəyərlər sistemidir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası da məhz bu baxımdan müstəqil dövlətçilik tariximizin ən mühüm nailiyyətlərindən biridir.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilmiş ilk milli Konstitusiyamız Azərbaycanın müstəqil, demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişafının möhkəm hüquqi təməlini yaratdı. Bu tarixi hadisə dövlət müstəqilliyinin yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, müasir hüquqi institutlar və konstitusion təminatlarla möhkəmləndirilməsi baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində Konstitusiyanın qəbuluna aparan yol mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərlə müşayiət olunmuşdur. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan müstəqil dövlət quruculuğunun ilkin mərhələsində ciddi çətinliklərlə üzləşmişdi. Siyasi qarşıdurmalar, idarəetmə böhranı, iqtisadi tənəzzül və Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü dövlətin möhkəmlənməsinə mane olan əsas amillər sırasında idi. Belə bir şəraitdə müstəqilliyin qorunması ilə yanaşı, dövlət idarəçiliyinin sabit və hüquqi əsaslar üzərində yenidən təşkili tarixi zərurətə çevrilmişdi.
1993-cü ildə xalqın tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdan Ümummilli Lider Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi dövlətçilik siyasəti bu istiqamətdə həlledici dönüş yaratdı. Ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin bərpası, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, qanunçuluğun təmin edilməsi və uzunmüddətli inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi yeni Konstitusiyanın hazırlanması üçün əlverişli şərait formalaşdırdı.
Heydər Əliyev müstəqil dövlətin gələcəyini yalnız güclü idarəetmə sistemi ilə deyil, eyni zamanda, hüququn aliliyinə, xalq hakimiyyətinə və vətəndaşların fundamental hüquqlarına əsaslanan konstitusion quruluşla əlaqələndirirdi. Onun sədrliyi ilə yaradılmış Konstitusiya Komissiyasının fəaliyyəti nəticəsində hazırlanmış Əsas Qanun layihəsi milli dövlətçilik ənənələri ilə müasir konstitusionalizmin prinsiplərini uzlaşdırdı.
1995-ci il noyabrın 12-də keçirilmiş referendum nəticəsində qəbul olunan, noyabrın 27-də qüvvəyə minən Konstitusiya Azərbaycan xalqının öz dövlətinin siyasi-hüquqi gələcəyini müəyyənləşdirmək iradəsinin ifadəsinə çevrildi. Əsas Qanunun referendum yolu ilə qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki bu, dövlətin ali hüquqi sənədinin legitimliyinin bilavasitə xalqın suveren iradəsinə əsaslandığını göstərirdi.
Konstitusiyanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi kimi Azərbaycan xalqını müəyyənləşdirməsidir. Bu prinsip dövlətin xalq qarşısında məsuliyyətini və hakimiyyətin həyata keçirilməsində konstitusion çərçivənin vacibliyini təsbit edir. Eyni zamanda, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərinin konstitusion əsaslarla müəyyənləşdirilməsi dövlət idarəçiliyində hüquqi ardıcıllığın və institusional sabitliyin təmin olunmasına xidmət edir.
Əsas Qanunun preambulasında Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyinin, suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması başlıca məqsədlər sırasında göstərilir. Bununla yanaşı, demokratik quruluşun təmin edilməsi, vətəndaş cəmiyyətinin formalaşdırılması, hüquqi və dünyəvi dövlətin qurulması, sosial ədalətin və insanların layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması kimi prinsiplər konstitusion inkişafın əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
Bu müddəalar Konstitusiyanın yalnız dövlət hakimiyyətinin təşkili ilə məhdudlaşmadığını, insanın, cəmiyyətin və dövlətin qarşılıqlı münasibətlərinə dair geniş hüquqi baxışı əks etdirdiyini göstərir. Xüsusilə insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının, vətəndaşlara layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsinin dövlətin ali məqsədi kimi müəyyənləşdirilməsi müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunda mühüm prinsipial yanaşmadır.
Konstitusiya iqtisadi münasibətlərin hüquqi əsaslarının formalaşmasında da mühüm rol oynadı. Mülkiyyət hüququnun müdafiəsi, müxtəlif mülkiyyət formalarının tanınması, iqtisadi fəaliyyət azadlığı və sosial təminat prinsipləri bazar iqtisadiyyatına keçid prosesinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi. Bu, sonrakı dövrlərdə həyata keçirilən iqtisadi islahatlar, sahibkarlığın inkişafı və dövlətin sosial siyasətinin təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli hüquqi baza yaratdı.
Ötən dövr ərzində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ölkənin siyasi, iqtisadi və ictimai həyatında baş verən dəyişikliklərlə bağlı yeni hüquqi tələblərin qarşılanmasında əsas istinad sənədi olmuşdur. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilmiş referendumlar nəticəsində Əsas Qanuna edilmiş dəyişikliklər konstitusion sistemin inkişafı prosesinin tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Bununla belə, Konstitusiyanın təməlində dayanan dövlət müstəqilliyi, xalq suverenliyi, hüququn aliliyi və insan hüquqlarının müdafiəsi prinsipləri öz fundamental əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası Konstitusiyanın dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini daha aydın nümayiş etdirən tarixi hadisələrdəndir. Ölkənin bütün ərazisində konstitusion quruluşun və dövlət hakimiyyətinin təmin olunması müstəqilliyin hüquqi mahiyyəti ilə onun faktiki həyata keçirilməsi arasında əlaqəni daha da möhkəmləndirmişdir. Bu baxımdan suverenliyin bərpası yalnız hərbi-siyasi nailiyyət deyil, həm də konstitusion dövlətçilik prinsiplərinin ölkənin bütün ərazisində həyata keçirilməsi baxımından mühüm tarixi nəticədir.
Müasir mərhələdə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasətində güclü dövlət institutlarının inkişafı, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, qanunvericilik bazasının yenilənməsi və ölkənin strateji maraqlarının qorunması mühüm yer tutur. Bu proseslərin hüquqi əsasında Konstitusiyanın müəyyən etdiyi dövlətçilik prinsipləri dayanır.
Konstitusiyanın əhəmiyyəti onun qəbul edildiyi tarixi dövrlə məhdudlaşmır. Əsas Qanun dövlətin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirməklə yanaşı, hər bir vətəndaşın hüquqi statusunu, dövlət qarşısında hüquq və vəzifələrini, cəmiyyətin ümumi hüquqi dəyərlərini müəyyən edir. Konstitusion prinsiplərin real həyatda təmin olunması isə qanunların səmərəli tətbiqindən, dövlət institutlarının fəaliyyətindən və vətəndaşların hüquqi mədəniyyətindən asılıdır.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət quruculuğu sahəsində qazandığı tarixi nailiyyətləri xatırlamaqla yanaşı, hüquqi dövlətin inkişafında hər bir vətəndaşın məsuliyyətini dərk etmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu tarix Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik irsinin mühüm istiqamətlərindən biri olan konstitusion quruculuğun milli tariximizdəki yerini bir daha nümayiş etdirir.
Bu gün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqilliyimizin, suverenliyimizin və dövlətçilik davamlılığımızın başlıca hüquqi dayağı olaraq qalır. Onun müəyyən etdiyi prinsiplər güclü dövlət, hüquqlarına təminat verilən vətəndaş və sabit inkişaf edən cəmiyyət arasında münasibətlərin fundamental əsasını təşkil edir. Məhz buna görə də Konstitusiyaya hörmət, onun müddəalarına əməl olunması və konstitusion dəyərlərin qorunması müstəqil Azərbaycanın gələcəyinə xidmət edən mühüm vətəndaşlıq məsuliyyətidir.

Elman Quliyev,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri
Neftçala Rayon Mərkəzi Xəstəxanası PHŞ-nin direktoru