Konstitusiya islahatları Azərbaycanın inkişaf strategiyasının hüquqi təminatıdır - ŞƏRH

Dövlətin davamlı inkişafı dəyişən ictimai-siyasi, iqtisadi və beynəlxalq reallıqlara uyğunlaşmağı, idarəetmə mexanizmlərini təkmilləşdirməyi və hüquqi bazanı zamanın tələblərinə uyğun yeniləməyi zəruri edir. Bu prosesdə Konstitusiya xüsusi yer tutur. Çünki dövlətin ali hüquqi sənədi olmaqla yanaşı, o, cəmiyyətin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir, dövlət institutlarının fəaliyyətinin əsas çərçivəsini yaradır və həyata keçirilən islahatların hüquqi əsaslarını formalaşdırır.
Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul edilmiş Konstitusiyası müstəqil dövlət quruculuğunun fundamental hüquqi bazasını yaratdı. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış Əsas Qanun ölkənin demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişafını təsbit etdi. Bununla yanaşı, Konstitusiyanın qəbulundan sonrakı dövrdə ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatında baş verən dəyişikliklər hüquqi sistemin də mərhələli şəkildə təkmilləşdirilməsini zəruri etdi.
Konstitusiya islahatlarının mahiyyəti yalnız mövcud müddəaların dəyişdirilməsindən ibarət deyil. Bu islahatlar dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin artırılması, hüquqi mexanizmlərin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsi və dövlət-cəmiyyət münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Belə yanaşma Konstitusiyanın sabit hüquqi təməl olmaqla yanaşı, ölkənin inkişaf proseslərinə uyğunlaşan canlı hüquqi sistem kimi fəaliyyət göstərməsini təmin edir.
Müstəqillik dövründə Azərbaycanda konstitusion islahatlar ümumxalq səsverməsi yolu ilə həyata keçirilmişdir. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilmiş referendumlar nəticəsində Əsas Qanuna bir sıra dəyişikliklər və əlavələr edilmişdir. Bu dəyişikliklər müxtəlif dövrlərdə dövlət idarəçiliyinin, hüquq sisteminin və ictimai münasibətlərin inkişafı ilə bağlı yaranan yeni tələblərin konstitusion səviyyədə nəzərə alınmasına imkan yaratmışdır.
2002-ci il avqustun 24-də keçirilmiş referendum müstəqil Azərbaycanın konstitusion inkişafında ilk mühüm mərhələlərdən biri oldu. Referendum nəticəsində Konstitusiyanın bir sıra müddəalarına dəyişikliklər edildi. Bu dəyişikliklər, o cümlədən seçki sisteminin və dövlət hakimiyyəti institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi mexanizmlərinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.
2009-cu il martın 18-də keçirilmiş referendum da konstitusion sistemin inkişafında mühüm mərhələ kimi yadda qaldı. Əsas Qanuna edilmiş dəyişikliklər dövlət idarəçiliyinin və hüquqi tənzimləmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı müddəaları əhatə etdi. Bu proses ölkədə həyata keçirilən siyasi və institusional yenilənmənin konstitusion əsaslarla davam etdirilməsinin göstəricisi idi.
2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilmiş referendum nəticəsində Konstitusiyaya növbəti dəyişikliklər edildi. Həmin dəyişikliklər idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, dövlət hakimiyyəti institutlarının fəaliyyətinin təşkilində yeni mexanizmlərin tətbiqi və hüquqi tənzimləmənin müasir çağırışlara uyğunlaşdırılması baxımından əhəmiyyətli oldu. Xüsusilə vitse-prezidentlik institutunun yaradılması və dövlət idarəçiliyində çevikliyin artırılmasına yönələn müddəalar həmin islahatların mühüm yenilikləri sırasında yer aldı.
Bu referendumların ümumi məzmunu göstərir ki, Azərbaycan konstitusion inkişafı mərhələli və hüquqi prosedurlara əsaslanan şəkildə həyata keçirmişdir. Əsas Qanuna dəyişikliklərin ümumxalq səsverməsi ilə təsdiqlənməsi xalqın dövlətin hüquqi və siyasi quruluşunun müəyyənləşdirilməsində iştirakının mühüm formasıdır. Referendum institutu vətəndaşların dövlətçilik prosesində birbaşa iştirakını təmin edən demokratik mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir.
Konstitusiya islahatlarının digər mühüm istiqaməti insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsidir. Cəmiyyət inkişaf etdikcə insanların hüquqi münasibətlərdə iştirakı, informasiya əldə etmək imkanları, mülkiyyət və sahibkarlıq fəaliyyəti, sosial təminat və dövlət xidmətlərinə çıxışla bağlı yeni tələblər meydana çıxır. Bu dəyişikliklər hüquqi sistemin də təkmilləşdirilməsini tələb edir. Konstitusion prinsiplərin müasir şəraitə uyğun tətbiqi hüquqların daha səmərəli müdafiəsinə və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin inkişafına xidmət edir.
Dövlət idarəçiliyinin müasirləşdirilməsi də konstitusion islahatların mühüm məzmununu təşkil edir. Səmərəli idarəetmə çevik qərarların qəbulunu, dövlət qurumları arasında əlaqələndirmənin gücləndirilməsini, ictimai ehtiyaclara operativ reaksiyanı və institusional məsuliyyəti tələb edir. Hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi bu proseslərin qanunçuluq çərçivəsində həyata keçirilməsinə, dövlət orqanlarının səlahiyyət və məsuliyyətlərinin daha aydın müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.
Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi siyasi, iqtisadi və strateji nailiyyətlər, xüsusilə ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası konstitusion inkişafın qarşısında yeni mərhələ açmışdır. Ölkənin bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin təmin olunması, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə hüquqi və institusional sistemin qurulması, Böyük Qayıdış prosesinin həyata keçirilməsi yeni idarəçilik və hüquqi tənzimləmə məsələlərini aktuallaşdırır. Bu vəzifələrin icrası Konstitusiyanın müəyyən etdiyi dövlətçilik prinsiplərinə əsaslanır.
Konstitusion islahatların strateji əhəmiyyəti həm də ondadır ki, onlar dövlətin uzunmüddətli inkişaf hədəfləri ilə hüquqi sistem arasında uyğunluq yaradır. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, sosial rifahın yüksəldilməsi, insan kapitalının inkişafı, rəqəmsal transformasiya və dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi kimi istiqamətlər etibarlı hüquqi mexanizmlərə ehtiyac duyur. Hüquqi sabitlik və institusional çeviklik bir-birini tamamladıqda islahatların səmərəliliyi və davamlılığı üçün daha əlverişli şərait yaranır.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən modernləşmə siyasətində dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, institusional yenilənmə və hüquqi bazanın inkişafı mühüm yer tutur. Bu proseslərin uğuru yalnız yeni mexanizmlərin tətbiqindən deyil, həm də onların Konstitusiyanın əsas prinsiplərinə uyğun həyata keçirilməsindən asılıdır. Qanunun aliliyi, dövlət institutlarının məsuliyyəti və vətəndaş hüquqlarının qorunması inkişaf strategiyasının hüquqi təminatını təşkil edir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü münasibətilə konstitusion islahatların tarixinə nəzər salmaq müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu yolunda keçdiyi mərhələləri dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Əsas Qanun ölkənin dövlətçilik modelini müəyyənləşdirmiş, sonrakı referendumlar isə bu modelin yeni dövrün tələblərinə uyğun inkişafına şərait yaratmışdır.
Konstitusiya islahatları dövlətin hüquqi dayaqlarını möhkəmləndirməklə yanaşı, gələcək inkişafın istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. Əsas məsələ bu islahatların mahiyyətində dayanan qanunun aliliyi, xalq suverenliyi, insan hüquqlarına hörmət və demokratik idarəçilik prinsiplərinin ardıcıl şəkildə qorunmasıdır. Məhz bu prinsiplərə əsaslanan hüquqi sistem Azərbaycanın müasir çağırışlara çevik cavab verməsinə, dövlət müstəqilliyinin daha da möhkəmlənməsinə və davamlı inkişaf strategiyasının uğurla həyata keçirilməsinə xidmət edir.

Gülxanım Abdulhüseynova,
YAP Neftçala rayon təşkilatının fəal üzvü
Neftçala Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin direktor müavini