İnsan hüquq və azadlıqları Konstitusiyanın ali dəyərləri kimi - ŞƏRH

İnsan hüquq və azadlıqlarının qorunması müasir dövlətçilik anlayışının əsas göstəricilərindən biridir. Dövlətin gücü yalnız iqtisadi potensialı, siyasi mövqeyi və beynəlxalq nüfuzu ilə deyil, həm də vətəndaşlarının hüquqlarını nə dərəcədə təmin etməsi, onların təhlükəsizliyini, azadlığını və layiqli həyat şəraitini qoruması ilə ölçülür. Bu baxımdan Konstitusiya insanla dövlət arasında münasibətləri tənzimləyən, vətəndaşın hüquqi statusunu müəyyənləşdirən və fundamental azadlıqların təminatını yaradan ali hüquqi sənəddir.
Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul edilmiş Konstitusiyası insan hüquq və azadlıqlarını dövlət quruculuğunun əsas prinsiplərindən biri kimi müəyyənləşdirmişdir. Əsas Qanunun 12-ci maddəsində insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının, Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsinin dövlətin ali məqsədi olduğu təsbit edilmişdir. Bu müddəa dövlət siyasətinin mahiyyətində insan amilinin dayandığını, idarəçilik fəaliyyətinin və hüquqi mexanizmlərin vətəndaşın mənafeyinə xidmət etməli olduğunu göstərir.
Konstitusiyada təsbit edilən hüquq və azadlıqlar geniş məzmun daşıyır. Yaşamaq, azadlıq, şəxsi toxunulmazlıq, mülkiyyət, təhsil, əmək, sağlamlığın qorunması, sosial təminat, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, sərbəst toplaşmaq və birləşmək hüquqları insanın cəmiyyətdə sərbəst və ləyaqətli yaşamasının əsas şərtləridir. Bu hüquqların konstitusion səviyyədə tanınması onların qorunması üçün dövlətin üzərinə hüquqi və institusional məsuliyyət qoyur.
Hüquq və azadlıqlar sistemində bərabərlik prinsipi xüsusi yer tutur. Konstitusiyaya əsasən, hər kəs qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir. İnsanların dilindən, dinindən, irqindən, cinsindən, mənşəyindən, əqidəsindən, siyasi və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hüquq və azadlıqlarının bərabər şəkildə tanınması demokratik cəmiyyətin fundamental şərtidir. Bu prinsip cəmiyyətdə ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasına, sosial ədalətin və qarşılıqlı hörmət mühitinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
İnsan hüquqlarının real təminatı yalnız onların qanunvericilikdə sadalanması ilə məhdudlaşmır. Vətəndaşın pozulmuş hüququnun bərpası üçün səmərəli hüquqi müdafiə vasitələrinə malik olması da vacibdir. Konstitusiyada hər kəsin hüquq və azadlıqlarının inzibati qaydada və məhkəmədə müdafiəsinə təminat verilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhkəməyə müraciət etmək, hüquqi yardım almaq və qanunla müəyyən edilmiş qaydada müdafiə vasitələrindən istifadə etmək imkanları hüquqi dövlətin əsas göstəricilərindəndir.
Konstitusiyanın insan hüquqlarına yanaşması yalnız fərdi azadlıqlarla məhdudlaşmır. Sosial hüquqlar da Əsas Qanunda mühüm yer tutur. Əmək hüququ, istirahət hüququ, sosial təminat, sağlamlığın qorunması və təhsil hüququ vətəndaşların cəmiyyət həyatında fəal iştirakına, öz potensialını reallaşdırmasına və layiqli həyat sürməsinə imkan yaradır. Bu hüquqların təmin olunması sosial dövlət prinsiplərinin həyata keçirilməsinin mühüm istiqamətlərindəndir.
Təhsil hüququnun konstitusion təminatı xüsusilə əhəmiyyətlidir. Təhsil insanın fərdi inkişafı, dünyagörüşünün formalaşması və cəmiyyətin tərəqqisi üçün əsas vasitələrdən biridir. Hər kəsin təhsil almaq hüququnun tanınması, dövlətin təhsil sahəsində müəyyən etdiyi təminatlar və təhsilin inkişafına yönələn tədbirlər insan kapitalının formalaşmasına xidmət edir. Eyni zamanda, əmək və sosial təminat hüquqları vətəndaşların iqtisadi və sosial həyatda təhlükəsizliyinin qorunmasında mühüm rol oynayır.
Sağlamlığın qorunması hüququ da insanın fundamental hüquqlarından biri kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Vətəndaşların tibbi xidmətlərdən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi, səhiyyə infrastrukturunun inkişafı və sağlam həyat şəraitinin təmin edilməsi dövlətin sosial siyasətinin vacib istiqamətlərindəndir. Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlərin əsas məqsədi insan həyatının və sağlamlığının qorunmasına, əhalinin rifahının yüksəldilməsinə xidmət etməkdir.
Müstəqillik illərində Azərbaycanda insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi istiqamətində hüquqi və institusional baza ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilmişdir. Milli qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, məhkəmə-hüquq sistemində islahatlar, insan hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərinin genişləndirilməsi və beynəlxalq hüquqi sənədlərə qoşulma bu prosesin mühüm istiqamətlərini təşkil etmişdir. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili – Ombudsman təsisatının yaradılması da hüquq və azadlıqların müdafiəsi mexanizmlərinin institusional inkişafında əhəmiyyətli addımlardan biri olmuşdur.
İnsan hüquqlarının qorunması dövlət orqanlarının vəzifəsi olmaqla yanaşı, cəmiyyətin və hər bir vətəndaşın da məsuliyyətini tələb edir. Hər bir insanın öz hüquqlarını bilməsi, başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşması, qanunlara əməl etməsi və ictimai münasibətlərdə hüquqi davranış normalarına riayət etməsi sağlam cəmiyyətin formalaşmasına kömək edir. Hüquq mədəniyyətinin yüksəlməsi hüquqların pozulmasının qarşısının alınmasında və qanunun aliliyinin möhkəmlənməsində mühüm amildir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası ilə yaranmış yeni reallıqlar insan hüquqlarının təmin edilməsi baxımından da mühüm imkanlar və vəzifələr meydana çıxarmışdır. Ölkənin bütün ərazisində dövlət idarəçiliyinin və hüquqi təminatların bərqərar olması, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpası, əhalinin təhlükəsiz yaşayışının və sosial hüquqlarının təmin edilməsi bu mərhələnin əsas məsələlərindəndir. Böyük Qayıdış prosesi çərçivəsində həyata keçirilən quruculuq işləri insanların doğma yurdlarına qayıtması, təhlükəsiz yaşayış şəraitinə, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə, məşğulluq imkanlarına çıxışının təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən sosial siyasətin əsas istiqamətlərindən biri vətəndaşların rifahının yüksəldilməsi, sosial müdafiə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və insan kapitalının inkişafıdır. Bu siyasətin davamlı nəticələri Konstitusiyanın müəyyən etdiyi sosial hüquqların real həyatda təmin olunması ilə sıx bağlıdır. Dövlətin inkişafı və iqtisadi imkanlarının genişlənməsi vətəndaşların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə, sosial xidmətlərin əlçatanlığının artırılmasına və bərabər imkanların genişləndirilməsinə yönəldilməlidir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü insan hüquq və azadlıqlarının dövlətçilik sistemimizdəki əhəmiyyətini bir daha dərk etmək üçün mühüm fürsətdir. Konstitusiya hər bir vətəndaşın hüquqlarını tanımaqla yanaşı, həmin hüquqların qorunmasını dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi müəyyən edir. Bu, müstəqil Azərbaycanın hüquqi və demokratik inkişaf yolunun fundamental prinsipidir.
İnsan hüquqlarına hörmət, qanun qarşısında bərabərlik, sosial ədalət və vətəndaş məsuliyyəti bir-birini tamamlayan dəyərlərdir. Bu prinsiplərin qorunması dövlətlə cəmiyyət arasında etimadı möhkəmləndirir, demokratik institutların inkişafına şərait yaradır və milli tərəqqinin əsasını gücləndirir. Konstitusiyanın ali dəyərləri olan insan hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi isə güclü, müasir və sosial məsuliyyətli Azərbaycan dövlətinin başlıca hədəflərindən biri olaraq qalır.

Rəhim İmanov,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri
Xıllı qəsəbə 2 nömrəli tam orta məktəbin direktoru