Konstitusiyamız – hüquqi dövlət və demokratik cəmiyyət quruculuğunun əsas təminatı - ŞƏRH

Hüquqi dövlətin mövcudluğu yalnız qanunların qəbul edilməsi ilə deyil, onların cəmiyyətin bütün üzvləri və dövlət institutları üçün eyni dərəcədə məcburi olması, insan hüquqlarının etibarlı müdafiəsi və hakimiyyətin hüquqi çərçivədə fəaliyyət göstərməsi ilə şərtlənir. Bu prinsiplərin təmin olunmasında Konstitusiya müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Çünki məhz Əsas Qanun dövlətin idarəçilik modelini müəyyənləşdirir, hakimiyyətin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran hüquqi mexanizmləri təsbit edir və cəmiyyətin demokratik inkişafı üçün zəruri təminatlar yaradır.
Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumu ilə qəbul edilmiş Konstitusiyası müstəqil dövlətimizin hüquqi və demokratik inkişaf yolunun əsasını qoydu. Sənəddə Azərbaycanın demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar dövlət olduğu təsbit edildi. Bu müddəa müstəqil Azərbaycanın hansı dövlətçilik prinsiplərinə əsaslanacağını müəyyənləşdirməklə yanaşı, dövlət hakimiyyətinin və ictimai münasibətlərin hüquqi əsaslarını formalaşdırdı.
Hüquqi dövlət quruculuğunun başlıca şərtlərindən biri qanunun aliliyidir. Bu prinsipə görə, dövlət orqanları, vəzifəli şəxslər və vətəndaşlar öz fəaliyyətlərində Konstitusiyaya və qanunlara əməl etməlidirlər. Heç bir qərar və ya fəaliyyət hüquqi normalardan üstün tutula bilməz. Konstitusiyanın ali hüquqi qüvvəyə malik olması və qanunvericilik sisteminin onun əsasında formalaşması ölkədə vahid hüquqi məkanın qorunmasına xidmət edir.
Əsas Qanunun mühüm müddəalarından biri dövlət hakimiyyətinin təşkili ilə bağlıdır. Konstitusiyada hakimiyyətin qanunvericilik, icra və məhkəmə qollarına bölünməsi prinsipi təsbit olunmuşdur. Bu bölgü dövlət idarəçiliyində səlahiyyətlərin müəyyənləşdirilməsinə, hakimiyyət qollarının fəaliyyət çərçivəsinin hüquqi əsaslarla tənzimlənməsinə və onların qarşılıqlı münasibətlərinin konstitusion qaydada qurulmasına imkan yaradır.
Qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən Milli Məclis qanunların qəbul edilməsi və parlament nəzarəti vasitəsilə dövlət idarəçiliyinin hüquqi çərçivəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. İcra hakimiyyəti dövlət siyasətinin həyata keçirilməsini, qanunların icrasını və idarəetmə proseslərinin təşkilini təmin edir. Məhkəmə hakimiyyəti isə ədalət mühakiməsini həyata keçirərək hüquq və azadlıqların müdafiəsində, qanunçuluğun qorunmasında mühüm funksiyanı yerinə yetirir. Bu sistemin əsas məqsədi dövlət hakimiyyətinin fəaliyyətini hüquqi normalarla tənzimləmək və idarəçilikdə tarazlığı təmin etməkdir.
Hüquqi dövlətin digər mühüm göstəricisi müstəqil və səmərəli məhkəmə sisteminin mövcudluğudur. Vətəndaşların hüquqlarının pozulması ilə bağlı məhkəməyə müraciət etmək, hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə etmək və ədalətli məhkəmə araşdırmasına nail olmaq imkanları hüquqi dövlətin əsas təminatları sırasındadır. Azərbaycan Konstitusiyası məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyini və ədalət mühakiməsinin qanun əsasında həyata keçirilməsini təsbit etməklə bu sahədə fundamental hüquqi prinsipləri müəyyənləşdirir.
Konstitusion quruluşun demokratik mahiyyəti xalq hakimiyyəti prinsipində də özünü göstərir. Dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyinin Azərbaycan xalqı olması xalqın ölkənin siyasi həyatında iştirakının hüquqi əsasını təşkil edir. Seçkilər və referendumlar vasitəsilə vətəndaşlar dövlətin və cəmiyyətin inkişafı ilə bağlı mühüm qərarların qəbulunda iştirak etmək imkanı əldə edirlər. Bu, demokratik idarəçiliyin yalnız dövlət institutlarının fəaliyyəti ilə deyil, həm də vətəndaşların fəal mövqeyi ilə formalaşdığını göstərir.
Demokratik cəmiyyətin inkişafı üçün siyasi plüralizm, fikir və söz azadlığı, birləşmək və sərbəst toplaşmaq hüquqları da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Konstitusiyada təsbit edilən bu hüquq və azadlıqlar müxtəlif baxışların ifadəsinə, ictimai təşəbbüslərin inkişafına və vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasına hüquqi zəmin yaradır. Cəmiyyətdə fərqli mövqelərin mövcudluğu və onların qanun çərçivəsində ifadə edilməsi demokratik düşüncənin inkişafının mühüm göstəricisidir.
Azərbaycan Konstitusiyası dövlətlə vətəndaş arasında münasibətlərin əsas prinsiplərini də müəyyən edir. İnsan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi göstərilir. Bu yanaşma dövlətin fəaliyyətində insan amilinin prioritet olduğunu təsdiqləyir. Vətəndaşın hüquqlarının qorunması, qanun qarşısında bərabərliyin təmin olunması və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi hüquqi dövlətin əsas meyarlarıdır.
Konstitusion prinsiplərin əhəmiyyəti yalnız hüquqi sənəddə təsbit olunmaları ilə ölçülmür. Onların gündəlik ictimai münasibətlərdə tətbiqi, dövlət orqanlarının fəaliyyətində rəhbər tutulması və vətəndaşlar tərəfindən mənimsənilməsi də vacibdir. Bu baxımdan hüquqi maarifləndirmə, hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsi və qanunlara hörmət ruhunun gücləndirilməsi demokratik cəmiyyət quruculuğunun ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Müstəqillik illərində Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin və hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər Konstitusiyanın müəyyən etdiyi prinsiplərin inkişaf etdirilməsinə xidmət etmişdir. Müxtəlif dövrlərdə Əsas Qanuna edilmiş dəyişikliklər ölkənin siyasi və ictimai həyatında yaranan yeni tələblərin hüquqi müstəvidə nəzərə alınmasına imkan vermişdir. Bu proses konstitusion sistemin dəyişməz prinsiplərini qorumaqla yanaşı, dövlət idarəçiliyinin müasir çağırışlara uyğunlaşdırılmasının vacibliyini göstərir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və dövlət suverenliyini bərpa etməsi ilə yaranmış yeni reallıqlar hüquqi dövlət quruculuğunun qarşısında da mühüm vəzifələr müəyyənləşdirir. Dövlət hakimiyyətinin ölkənin bütün ərazisində təmin olunması, hüquqi institutların vahid konstitusion əsaslarla fəaliyyət göstərməsi və vətəndaşların hüquqlarının bərabər şəkildə qorunması bu mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir. Suverenliyin möhkəmləndirilməsi ilə hüquqi dövlət prinsiplərinin ardıcıl tətbiqi bir-birini tamamlayan proseslərdir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasətində müasir idarəetmə sisteminin inkişafı, dövlət institutlarının səmərəliliyinin artırılması və hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi mühüm yer tutur. Bu istiqamətdə atılan addımların davamlı nəticə verməsi Konstitusiyanın müəyyən etdiyi prinsiplərin ardıcıl həyata keçirilməsi ilə sıx bağlıdır. Güclü dövlətin əsas göstəricilərindən biri də onun hüquqi əsaslarının möhkəmliyi, idarəetmənin qanunçuluq prinsiplərinə söykənməsi və vətəndaş hüquqlarının etibarlı müdafiəsidir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarına, demokratik inkişaf yoluna və hüquqi dövlət quruculuğu sahəsində əldə edilmiş tarixi nailiyyətlərə nəzər salmaq üçün mühüm fürsətdir. Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın yalnız hüquqi sənədi deyil, həm də dövlətlə cəmiyyət arasında münasibətlərin əsasını müəyyən edən ümumi razılaşmadır.
Əsas Qanunun aliliyi, hakimiyyət bölgüsü, xalq suverenliyi və insan hüquqlarına hörmət prinsiplərinin qorunması dövlətin sabitliyini və cəmiyyətin inkişafını təmin edən mühüm amillərdir. Bu dəyərlərə sədaqət hüquqi dövlət quruculuğunun davamlılığını möhkəmləndirir, demokratik cəmiyyətin inkişafına və müstəqil Azərbaycanın gələcək uğurlarına xidmət edir.

Ruqiyyə Məmmədova,
YAP Neftçala rayon təşkilatının faəl üzvü
İnteqrasiya təlimli İnternat tipli Gimnaziyanın müəllimi