Sutka qısalmırmış, əksinə, uzanırmış - İDDİA

Yerin fırlanmasına Ayın cazibə qüvvəsi, okeanlar, atmosfer, tektonik plitələrin hərəkətləri və iqlim dəyişikliyi daxil olmaqla bir çox amillər təsir göstərir. Biz bir günü 24 saat kimi bilirik, lakin yeni tədqiqatlara görə, günlərin uzunluğu son 20 ildə hər əsrdə təxminən 1,33 millisaniyə artıb. Bu dəyişiklik əhəmiyyətsiz səslənsə də, saatlardan və GPS sistemlərindən tutmuş naviqasiya tətbiqlərinə və peyklərə qədər bir çox həssas texnologiyaya təsir göstərə bilər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu yavaşlamanın əsas səbəblərindən biri qütb bölgələrində buzun əriməsidir.

Arktikada, Qrenlandiyada və Antarktidada buz əridikcə, yaranan su okeanlarla qarışır. Qütblərdən uzaqlaşaraq daha geniş ərazilərə yayılan bu su Yer kürəsinin kütləsinin paylanmasını dəyişdirir. Yer kürəsinin fırlanma sürəti planetin kütləsinin harada cəmləşdiyi ilə bağlıdır. Kütlə fırlanma oxundan uzaqlaşdıqca fırlanma yavaşlaya bilər.

Alimlər bunu konki sürmək nümunəsi ilə izah edirlər. Konkisürən qollarını bədəninə yaxınlaşdırdıqda daha sürətli fırlanır, qollarını açdıqda isə fırlanma yavaşlayır. Qütblərdən okeanlara suyun yayılması Yer kürəsində də oxşar təsir yaradır.

Əriyən buz planetin səthində yeni bir kütlə paylanması yaradır. Qütblərdə bərk olan su okeanlara yayıldıqda, onun Yerin fırlanma oxuna nisbətən mövqeyi dəyişir. Bu, planetin fırlanma sürətində çox kiçik, lakin ölçülə bilən bir yavaşlamaya səbəb olur. Lakin günlərin 24 saatdan çox olması milyonlarla il çəkəcək.

Tədqiqatçıların fikrincə, Yer kürəsinin fırlanmasındakı bu yavaşlama son 3,6 milyon ildə görünməmiş sürətlə baş verə bilər. Bu, dəyişikliyin insanlar tərəfindən hiss ediləcək qədər əhəmiyyətli olduğu anlamına gəlmir. Lakin planetar miqyasda bu, iqlim dəyişikliyinin hətta Yer kürəsinin fiziki davranışına da təsir etdiyini göstərir.

Yer kürəsinin cari fırlanması peyklər və dəqiq ölçmə üsulları ilə hesablana bilər. Lakin milyonlarla il əvvəl günün uzunluğunu anlamaq üçün fərqli metodlar tələb olunur. Tədqiqatçılar qədim dəniz orqanizmlərinin fosillərindəki kimyəvi izləri araşdırıblar. Bu izlər keçmiş dəniz səviyyələri və dolayı yolla Yer kürəsinin fırlanmasındakı dəyişikliklər haqqında məlumat verə bilər.

Qədim dəniz dibi orqanizmlərinin qabıqlarını dəniz suyundan alınan kimyəvi maddələr əmələ gətirib. Bu qabıqlarda qalan kimyəvi izlər keçmiş dövrlərdəki okean şəraitini anlamağa kömək edir. Dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklər buzlaqların vəziyyəti və Yer kürəsinin kütlə paylanması ilə əlaqələndirilir. Alimlər bu məlumatlardan keçmişdə günlərin nə qədər davam etdiyini hesablamaq üçün istifadə edə bilərlər.

Gündəlik həyatda millisaniyə fərqləri nəzərə çarpmasa da, GPS və naviqasiya sistemləri üçün kritik ola bilər. Bu sistemlər yeri hesablamaq üçün son dərəcə dəqiq zaman məlumatlarına ehtiyac duyur. Yer kürəsinin fırlanmasındakı kiçik dəyişikliklər düzgün nəzərə alınmazsa, yerləşdirmə və naviqasiya sistemlərində səhv həddi arta bilər.

Peyk orbitləri, rabitə sistemləri və Yer kürəsinin müşahidə məlumatları dəqiq hesablamalara əsaslanır. Bu hesablamalarda Yer kürəsinin fırlanma sürətindəki kiçik dəyişikliklər nəzərə alınmalıdır. Buna görə də, alimlər planetin fırlanmasındakı millisaniyə dəyişikliklərini belə yaxından izləyir.

Müasir dünyada maliyyə sistemləri, internet infrastrukturu, aviasiya, kosmik missiyalar və elektrik şəbəkələri dəqiq vaxt sinxronizasiyasını tələb edir. Yer kürəsinin fırlanması ilə atom vaxtı arasındakı fərq artdıqca, bu sistemlərin ahəngdar şəkildə işləməsi üçün elmi düzəlişlər tələb oluna bilər. Tədqiqatçıların fikrincə, Yer kürəsinin fırlanmasındakı yavaşlamanı tamamilə geri qaytarmaq mövcud şəraitdə mümkün görünmür.

İqlim dəyişikliyi davam etdikcə buzlaqların əriməsi və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi günün uzunluğuna təsirini daha çox artıra bilər. Lakin, bu tendensiyanın yavaşlaması qlobal istiləşmənin məhdudlaşdırılmasından asılıdır. Əriyən buzlaqların dəniz səviyyəsini qaldırdığı, sahil xətlərini təhlükə altında qoyduğu və ekosistemləri dəyişdirdiyi artıq çoxdan məlum idi.

Lalə Mehralı