Hörmüz böhranından sonra Asiya ölkələri neft və qaz ehtiyatlarını saxlamağa başlayır

Asiya ölkələri Yaxın Şərqdəki münaqişələrdən enerji asılılığının yaratdığı riskləri azaltmaq üçün neft və qaz anbarlarının gücünü artırmağa başlayıb.SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi xəbərə görə, ABŞ və İsrailin İranla müharibəsinin yaratdığı enerji böhranından ən ciddi zərər görən regionlardan biri Asiya olub. Region ölkələri Körfəz ölkələrindən gələn neft və qazın böyük hissəsindən asılıdır. Bu enerji resurslarının əsas daşınma marşrutlarından biri olan Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkəti İranın hücumları və ABŞ-ın dəniz blokadası fonunda kəskin azalıb.Enerji qiymətlərinin sürətlə yüksəlməsi Asiya ölkələrini yanacağa qənaət tədbirləri görməyə məcbur edib. Bəzi ölkələrdə qiymət məhdudiyyətləri tətbiq olunub, alternativ günlərdə avtomobil istifadəsi təşviq edilib, dövlət qulluqçuları üçün məsafədən iş rejiminə keçid kimi addımlar atılıb.Lakin böhrandan sonrakı dövrdə region ölkələri daha uzunmüddətli həll yolları axtarmağa başlayıb. Əsas məqsəd neft və qaz ehtiyatlarını istehlak bazarlarına daha yaxın ərazilərdə toplamaq və Hörmüz boğazı kimi strateji keçidlərdən asılılığı azaltmaqdır.Oksford Enerji Araşdırmaları İnstitutunun tədqiqatçısı Parul Bakşinin sözlərinə görə, böhran iki əsas istiqamətdə investisiyaları sürətləndirib: geosiyasi riskləri yan keçən infrastrukturun yaradılması və idxal olunan yanacağa ehtiyacı azaltmağa imkan verən sistemlərin qurulması.Bu istiqamətdə ən iddialı təşəbbüslərdən biri Yaponiyadan gəlib.Yaxın Şərq enerji resurslarından yüksək dərəcədə asılı olmasına baxmayaraq, Yaponiya böhrandan bir sıra digər ölkələrlə müqayisədə daha az zərərlə çıxıb. Bunun əsas səbəblərindən biri ölkənin dünyanın ən böyük strateji neft ehtiyatlarından birinə malik olmasıdır.Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaçi aprel ayında 10 milyard dollarlıq POWERR Asia təşəbbüsünü açıqlayıb. Layihənin məqsədi Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə neft və neft məhsullarının tədarükündə yardım göstərmək, uzunmüddətli perspektivdə isə onların strateji ehtiyatlarını artırmaqdır.Müharibənin fevralın sonunda başlaması zamanı Vyetnamın dövlət ehtiyatları ölkənin cəmi 5-7 günlük neft tələbatını qarşılamağa kifayət edirdi. Bununla belə, kommersiya ehtiyatları və digər mənbələr hesabına bu müddəti daha 65 günə qədər uzatmaq mümkün idi.Martın əvvəlində Tailandın dövlət və özəl sektorda ümumilikdə təxminən 61 günlük neft ehtiyatı olduğu bildirilirdi. Filippinin isə özəl kommersiya anbarlarında 50-60 günlük yanacaq ehtiyatına malik olduğu təxmin edilirdi.Bu göstəricilərin hamısı Beynəlxalq Enerji Agentliyinin tövsiyə etdiyi 90 günlük minimum ehtiyat səviyyəsindən aşağıdır.Hörmüz böhranı Banqkok və Manilanı dövlət nəzarətində olan strateji neft ehtiyatlarının yaradılması istiqamətində planları sürətləndirməyə vadar edib.Filippində parlament komitəsi ötən ay dövlətin nəzarətində 60 günlük neft ehtiyatının yaradılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsini təsdiqləyib.Tailand isə yeni xam neft boru kəmərlərinin və neft saxlama terminallarının inşasını nəzərdən keçirir. Bu layihələrin ölkəyə Körfəz neftinin saxlanması baxımından Sinqapurla rəqabət aparmaq imkanı verəcəyi bildirilir.Cənubi Asiyada böhran Hindistanı da enerji təhlükəsizliyi strategiyasına yenidən baxmağa vadar edib.May ayında Hindistanın təxminən 74 günlük neft ehtiyatı olub və bu ehtiyatların 90 faizindən çoxu dövlət şirkətlərinin nəzarətində saxlanılıb.İyul ayında Hindistanın dövlətə məxsus Oil and Natural Gas Corporation şirkəti ölkənin cənubunda 1,75 milyon metrik ton, yaxud 13 milyon barel həcmində yeni neft ehtiyatı yaratmaq planını açıqlayıb. Şirkət həmçinin mövcud ehtiyatlarını daha 6,5 milyon metrik ton artırmağı planlaşdırır.Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatları enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Körfəz ölkələri ilə birbaşa saxlama razılaşmalarını da genişləndirir.Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, Yaponiya, Cənubi Koreya və Sinqapur uzun illərdir Yaxın Şərq ölkələri ilə əməkdaşlıq edərək enerji ehtiyatlarını öz ərazilərinə daha yaxın məntəqələrdə saxlayırlar.Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və onun Abu Dhabi National Oil Company şirkəti artıq Sinqapur, Hindistan, Cənubi Koreya və Yaponiyada neft ehtiyatları saxlayır. Küveyt və Səudiyyə Ərəbistanının da Cənubi Koreya və Yaponiyada strateji ehtiyatları mövcuddur.ADNOC Hindistanda xam neft saxlama gücünü 30 milyon barelə çatdırmağı hədəfləyir. Hindistan isə strateji neft ehtiyatlarının bir hissəsinin Hörmüz boğazındakı əsas keçid zonasından kənarda, Oman körfəzində yerləşən BƏƏ-nin Fuceyrə limanında saxlanılması imkanını nəzərdən keçirir.Cənubi Koreya da neft ehtiyatlarını artırmağı planlaşdırır. Yerli mediaya görə, Seulun hazırda təxminən 146 milyon barel həcmində olan ehtiyatlarını əlavə 30-40 milyon barel artırması müzakirə olunur. Əvvəlki planlarda artımın 20 milyon barel olması nəzərdə tutulurdu.Çin isə Hörmüz boğazındakı böhrandan sonra enerji təhlükəsizliyinə daha çox diqqət ayırmağa başlayıb.Dünyanın ABŞ-dan sonra ikinci ən böyük neft istehlakçısı olan Çinin 2026-2030-cu illəri əhatə edən yeni beşillik planında daha çox boru kəmərinin çəkilməsi və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) saxlanma imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.Bundan əlavə, dərin sularda qazma işlərinin genişləndirilməsi də planlaşdırılır.Çinin dövlətə məxsus PipeChina şirkəti may ayında təxminən 40 neft və qaz layihəsinin tikintisini sürətləndirdiyini açıqlayıb. Bu layihələr çərçivəsində ölkə daxilində təxminən 9 min kilometr uzunluğunda boru kəmərinin inşası nəzərdə tutulur.Ekspertlərin fikrincə, bu planların hazırlanmasına İran müharibəsindən əvvəl başlanılsa da, Hörmüz böhranı onların əhəmiyyətini daha da artırıb.Oksford Enerji Araşdırmaları İnstitutunun eksperti Parul Bakşi hesab edir ki, region ölkələrinin strategiyasında əsas məqsəd tək yanacaq növündən, tək təchizatçıdan və ya tək strateji keçiddən asılılığı azaltmaqdır.Onun fikrincə, artıq yalnız növbəti neft barelinin haradan gələcəyini düşünmək kifayət deyil. Eyni zamanda onun hansı marşrutla gələcəyi, təchizat dayandığı halda ölkənin nə qədər müddət fəaliyyət göstərə biləcəyi və ümumiyyətlə həmin neftə olan tələbatın necə azaldıla biləcəyi nəzərə alınmalıdır.Beləliklə, Hörmüz boğazındakı böhran Asiya ölkələri üçün yalnız qısamüddətli enerji problemi yaratmayıb. Böhran regionun enerji təhlükəsizliyi siyasətində daha böyük dəyişikliklərə, strateji ehtiyatların artırılmasına və alternativ nəqliyyat-infrastruktur layihələrinə investisiyaların sürətlənməsinə səbəb olub.

Müəllif: Lətifə Musayeva