Qaydalar və qadağalar ölkəsi - İRAN - RAKURS

Pezeşkian nazirləri seçir, əvəzində islahatçıların dəstəyini itirir
İslahatçılar düşərgəsinə qeyd-şərtsiz daxil edilən İranın yeni prezidenti Məsud Pezeşkian Nazirlər Kabinetinin tərkibi ilə bağlı təkliflərini parlamentə təqdim edib. Siyahıya İbrahim Rəisinin əvvəlki hökumətindən olan mühafizəkarlar da daxil edilib. Üstəlik, çox güman ki, təhlükəsizlik blokunda əsas vəzifələr - daxili işlər, kəşfiyyat və müdafiə nazirliklərində olacaqlar. Prezidentin bu kompromis yanaşması islahatçılar arasında anlaşılmazlığa səbəb olub. Avqustun 11-də Məsud Pezeşkian İslam Respublikası hökumətinin tərkibi ilə bağlı təkliflərini təqdim edib. Əsas xəbərlər arasında: Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri postunu nüvə məsələsi üzrə əsas danışıqlar aparanlardan biri, islahatçı kimi təsnif edilə bilən Abbas Əraqçiyə vermək lazım gəlib. Onun məqsədi, İranın müxalifət nəşri olan Iran Wire-ın yazdığı kimi, Qərblə münasibətləri yaxşılaşdırmaq cəhdidir.Bu arada, təhlükəsizlik orqanları çox güman ki, mühafizəkarların nəzarəti altında qalacaq. O cümlədən, prezident Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyinə Baş Qərargah rəisinin birinci müavini, ölkənin Hərbi Hava Qüvvələrinin sabiq rəisi Əziz Nəsirzadənin namizədliyini irəli sürüb. İsmail Xətib və Əmin Hüseyn Rəhimi isə müvafiq olaraq kəşfiyyat naziri və ədliyyə naziri olaraq qalacaqlar. Onlar mayın 19-da təyyarə qəzasında həlak olan prezident İbrahim Rəisinin mühafizəkar hökumətində də bu vəzifələri tutublar.Mühafizəkar namizədlər arasında Hüquq-mühafizə qüvvələrinin keçmiş rəis müavini Eskander Momeni də var. Prezident onu Daxili İşlər Nazirliyinin rəisi vəzifəsinə irəli sürüb. İskəndər Momeni İran parlamentinin nüfuzlu spikeri və prezident seçkilərində cənab Pezeşkianın əsas rəqiblərindən biri olan “Məhəmməd-Bağer Qalibafın adamı” adlandırılır. Təklif olunan siyahıda yalnız bir qadın var - Farzaneh Sadegh. Prezident onu Yollar və Mənzil Təsərrüfatı Naziri kimi görür. O, 1979-cu il İslam İnqilabından sonra İranın ikinci qadın naziri ola bilər. Birincisi 2009-2013-cü illərdə səhiyyə naziri olmuş Marzieh Vahid-Dastjerdi idi. Bu arada prezidentin təklifləri hələ də mühafizəkarların nəzarətində olan parlament tərəfindən təsdiqlənməlidir. Və əlamətdar odur ki, spiker Məhəmməd-Bağer Qalibaf namizədlərin siyahısını oxuyanda fundamentalist partiyalardan olan bir çox millət vəkilləri öz narazılıqlarını yüksək səslə açıq şəkildə ifadə ediblər.Maraqlıdır ki, Məsud Pezeşkiyanın təklif etdiyi hökumətdə nə bir sünni, nə də İranın etnik azlıqlarının bir nümayəndəsi var - baxmayaraq ki, iyulda keçirilən seçkilərin ikinci turunda siyasətçinin qələbəsini böyük dərəcədə təmin edən etnik millətlərin səsləri olub. Nazirlər Kabinetinin bu konfiqurasiyası islahatçıların qəzəbli reaksiyasına səbəb olub və onlar Məsud Pezeşkianı artıq mühafizəkarların, daha doğrusu mötədil qüvvələrin əsas nümayəndəsi kimi gəbul edirlər. Avqustun 11-də İranın keçmiş xarici işlər naziri, cəmi on gün əvvəl strateji məsələlər üzrə vitse-prezident vəzifəsinə təyin edilmiş (əslində vitse-prezident baş nazir vəzifəsini icra edir) Cavad Zərif istefa verdiyini açıqlayıb. X sosial şəbəkəsində siyasətçi gələcək hökumətin tərkibinə etiraz olaraq getməsinə aydınlıq gətirib. “İşimin nəticələrindən razı deyiləm və utanıram ki, vədlərin əksinə olaraq, komitələrin ekspert rəyinin nəzərə alınmasına və nazirlər kabinetinə qadınlar, gənclər və etnik qrupların daxil edilməsinə nail ola bilmədim”, - deyə cənab Zərif vurğulayıb.O qeyd edib ki, namizədlərin seçilməsi üzrə məsul komitə prezidentə hökumətin gələcək tərkibinin siyahısını təqdim edib, lakin sonda təqdim olunan 19 addan yalnız 3-ü yekun varianta daxil edilib. Eyni zamanda, Cavad Zərifin sözlərinə görə, prezidentin təklif etdiyi siyasətçilərdən on nəfəri ümumiyyətlə şurada nəzərə alınmayıb. Bu o deməkdir ki, yekun tərkibi prezident deyil, ölkənin ali dini lideri Ayətullah Əli Xamenei təsdiqləyib.

İslahatçını necə prezident seçdilər?
Eyni sosial media paylaşımında Cavad Zərif “daxili siyasətin incəliklərini dərk etmədiyinə” görə İran xalqından üzr istəyib. İran üzrə israilli ekspert Vladimir Mesamed bildirib ki, bu, Qərbyönümlü kursun əsas dəstəkçisi Cavad Zərifin başa düşüldüyü açıq mesajdır: onun İranın inkişafı ilə bağlı baxışı Ayətullahın baxışı ilə üst-üstə düşmür. “Xarici İşlər Nazirliyinin keçmiş rəhbəri başa düşdü ki, o, sadəcə olaraq, əvvəlki hökumətdən qalan insanlarla və Pezeşkianın seçdiyi şəxslərlə işləyə bilməz. Buna görə də o, getmək qərarına gəlib”, - ekspert izah edib.Müxalifətdəki İslahatlar Cəbhəsinin rəhbəri Azər Mənsuri mötədil düşərgənin əsas şikayətini açıqlayıb: onlar prezident Pezeşkiyanın barışmaz islahatçı olacağını gözləyirdilər, amma əslində o, indiki sistemə inteqrasiya olunub. Müxalifət lideri X sosial şəbəkəsində sual verib: əgər məqsəd status-kvonu saxlamaq idisə, nəyə görə bahalı seçkilər keçirmək lazımdır? “Bu hökumətdən möcüzə gözləməyə dəyməz, xüsusən də nəzərə alsaq ki, ölkədə hakimiyyətin 80%-dən çoxu başqa strukturların əlindədir”, - deyən cənab Mənsuri ölkədə real hakimiyyətin prezidentin yox, Ayətullah və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun əlində olduğunu vurğulayıb.Bununla belə, tanınmış islahatçı Əhməd Zeydabadi təklif olunan hökuməti əvvəlcədən dəfn etməməyə çağırıb. Onun sözlərinə görə, Nazirlər Kabinetinin kompromis tərkibinə və əl-qolunun bağlı olmasına baxmayaraq, Pezeşkian hökumətinin hələ də ölkədə islahatlar aparmaq şansı var.
İsrail və ABŞ isə...
Fələstinin HƏMAS hərəkatının lideri İsmayıl Haniyənin Tehranda ləğvindən dərhal sonra elan edilən, lakin bir çox mənbələrə görə təxirə salınan İranın İsrailə zərbəsi yaxın günlərdə baş verəcək. İsrailin müdafiə naziri Yoav Qalant bazar günü telefon danışığında amerikalı həmkarı Lloyd Austin ilə onu dəf etmək üçün son hazırlıqları və Tehrana mümkün cavabı müzakirə edib. Həmin gün Pentaqonun rəhbəri “Georgia” nüvə sualtı qayığının Yaxın Şərqə göndərilməsi barədə göstəriş verib və “Abraham Linkoln” təyyarədaşıyan gəmisinin bölgəyə yerləşdirilməsi sürətləndirilib. Tehranın özü də hücumun qaçılmaz olduğunu təsdiq edir, eyni zamanda İsrailə zərbənin Qəzza zolağındakı münaqişə ilə bağlı avqustun 15-nə planlaşdırılan danışıqlara təsir etməməsi barədə xəbərdarlıq edir.Fələstinin HƏMAS hərəkatının Siyasi Bürosunun rəhbəri İsmayıl Haniyənin iyulun 31-də Tehranda öldürülməsinə cavab olaraq dünyanın da gözlədiyi İsrailə qarşı irimiqyaslı hücum, görünür, yaxın günlərdə baş verəcək. Axios portalının İsrail kəşfiyyatındakı iki mənbəyə istinadən verdiyi xəbərə görə, Qətər və Misirin vasitəçiliyi ilə avqustun 15-nə planlaşdırılan Qəzza üzrə danışıqlardan əvvəl də yəhudi dövlətinə qarşı cavab zərbəsi baş verə bilər. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) sözçüsü Daniel Hagari ordunun “yüksək hazırlıq səviyyəsində” olduğunu deyib. Öz növbəsində, Pentaqonun müdafiə nazirliklərinin rəhbərləri arasında söhbətdən sonra verdiyi bəyanatda qeyd olunur ki, Lloyd Ostin İsrailin sarsılmaz dəstəyini təsdiqləyib və Yoav Qalantı regionda ABŞ hərbi qrupunun gücləndirilməsi tədbirləri barədə məlumatlandırıb. Həmin gün Lloyd Austin ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) məsuliyyət zonasına keçidi sürətləndirmək üçün göyərtəsində F-35C qırıcıları olan Avraham Linkoln təyyarədaşıyan gəmisinin başçılıq etdiyi aviadaşıyıcı zərbə qrupuna əmr verib. Təyyarədaşıyan Teodor Ruzveltin gəmizinin başçılıq etdiyi qrup isə artıq fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, Pentaqonun rəhbəri “Tomahawk” qanadlı raketləri ilə təchiz edilmiş “Georgia” nüvə sualtı qayığının CENTCOM-un məsuliyyət zonasına göndərilməsi barədə göstəriş verib. Bundan əvvəl, hətta iki ölkənin müdafiə nazirliklərinin rəhbərləri arasında söhbət başlamamışdan əvvəl ABŞ-ın Alyaskadan Yaxın Şərqə, ehtimal ki, İordaniyaya 12 beşinci nəsil F-22 Raptor qırıcısı köçürdüyü barədə məlumat yayılmışdı.Tehrandan gələn çoxsaylı siqnallar İsrail tərəfinin gözlənilən eskalasiya ilə bağlı qənaətlərinin doğruluğunu təsdiqləyir. Mehr agentliyi xəbər verib ki, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) donanmasına 2640 ədəd hərbi texnika təhvil verilib. Onların arasında orta və uzaq mənzilli müasir raket kompleksləri var. Həmçinin, döyüş pilotsuz uçan aparatları, gəmi radar stansiyaları və elektron döyüş texnikası SEPAH Hərbi Dəniz Qüvvələrinə verilib.Öz növbəsində İranın qərbindəki Kirmanşah əyalətinin İraqla həmsərhəd olan Qəsre-Şirin şəhərinin prefekti Məhəmməd Nəcəfi bildirib ki, İİKK bu şəhərdə hərbi təlimlər keçirir. Keçən bazar günü İİKK rəhbərliyi İsrail tərəfinin qorxularının doğruluğunu təsdiqləyən yeni bəyanatla çıxış edib. İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu komandirinin müavini Əli Fədəvinin dediyi kimi, İsmayıl Haniyənin qətlindən sonra İran İsrailə cavab zərbələri endirməkdən əl çəkməyəcək. “İnqilabımızın lideri Ayətullah Əli Xameneinin əmrləri ən yaxşı şəkildə yerinə yetiriləcək. Hazırda bu, İranın borcudur”, - deyə İranın hərbi lideri ötən şənbə günü əmin edib.Mehr xəbər agentliyi Ayətullah Xameneinin siyasi müşaviri Əli Şəmxaniyə istinadən yazır ki, Tehran “yalnız güc dilindən anlayan İsrail hakimiyyətini sərt şəkildə cəzalandırmaq” üçün hazırlıq görüb. İran diplomatları da yeni döyüşkən bəyanatlar verməyə başlayıblar. İran Xarici İşlər Nazirliyinin ötən həftənin sonunda verdiyi bəyanatda deyilir: “İsrail rejiminin regionda və dünyada nəfəs alması günü-gündən daralır və bu rejimə qarşı qlobal hiddət artır”.Tehran İsrailə qarşı gözlənilən zərbəni Qəzza ilə bağlı avqustun 15-nə planlaşdırılan danışıqlarla əlaqələndirməməyə çağırır və hesab edir ki, bu danışıqlar planlaşdırılan əməliyyatdan imtina üçün əsas olmamalıdır. “Bizim özümüzü müdafiə etmək üçün qanuni hüququmuz var, bu Qəzzada atəşkəslə tamamilə əlaqəsi olmayan bir məsələdir. Bununla belə, ümid edirik ki, cavabımız vaxtında olacaq və potensial atəşkəsə zərər verməyəcək şəkildə həyata keçiriləcək”, - İranın BMT-dəki daimi nümayəndəliyinin Nyu-Yorkda yaydığı bəyanatda deyilir. İranın BMT-dəki Daimi Nümayəndəliyi İsrailin 31 iyul hərəkətlərini “terror aktı” adlandırıb.Tehranın İsrailə zərbə endirməkdən əl çəkmədiyi barədə bəyanatlar Qərb mediasında İsmayıl Haniyənin qətlinə hərbi cavabın konkret olaraq nə olacağı ilə bağlı İran rəhbərliyi daxilində fikir ayrılıqlarının olması ilə bağlı nəşrlər fonunda yayılıb. Sürətli cavabın alınmamasından sonra The Telegraph İran prezidenti Məsud Pezeşkianın adı açıqlanmayan köməkçilərinə istinadən yazıb ki, o, İsrail ərazisindən kənarda Yaxın Şərqdəki hədəflərə zərbələrə əsaslanan daha yumşaq cavabın tərəfdarıdır.
Qəzzada atəşkəs parametrləri
Livan ordusunun generalı, İsraillə sərhədin demarkasiyası üzrə komissiyanın keçmiş rəhbəri Əbdülrəhman Şeheytlinin verdiyi məlumata görə, İranın İsrailə cavab zərbəsi endirməsi prinsipi Livandakı müqavimətin cavabından fərqlənir. “İran böyük regional dövlət hesab olunur, ona görə də onun cavab zərbəsi prinsipi dövlət maraqları əsasında formalaşıb. Heç kim cavab zərbəsinin nə olacağını dəqiq deyə bilməz. Ancaq ən çox ehtimal olunan ssenarilər var. Bu, İsrail ordusunun mərkəzi qərargahlarından birinə və ya hərbi aerodromlara güclü zərbə ola bilər, yaxud yüksək rütbəli hərbi liderə sui-qəsd ola bilər”, - general Şeheitli deyir. Onun fikrincə, İran və Livanda yerləşən radikal şiə qruplaşması “Hizbullah” hansı addımı atsalar da, son nəticədə onlar yalnız İsrailin hərbi hədəf və qurğularına qarşı yönələcək və mülki şəxslərə toxunmamalıdır.Öz növbəsində Livanın maliyyə naziri Əmin Salami dəhşətli xəbərdarlıq edib ki, İsraillə müharibənin genişlənməsi onun ölkəsini dərin, uzun sürən böhranla təhdid edir, o zaman ki, artıq iqtisadi artımdan və ya emal sənayesində rifahdan danışmaq mümkün deyil. “Livanın bu vəziyyətə bir aydan çox dözə biləcəyini söyləyən hər kəs öz cahilliyini nümayiş etdirir. Bank sektoru daimi iflic vəziyyətindədir. Mövsümün qızğın vaxtında turizm əhəmiyyətli dərəcədə azaldı, çoxları müharibədən qorxduqlarından, Livana səyahət etməkdən çəkindilər, işçi qüvvəsi xaricə qaçır və ölkə daxilində iş imkanları yoxdur”, deyə Amin Salami təəssüfləndi.
İsrailin rəqibləri zərbədən əvvəl...
Bu fonda İngiltərə, Fransa və Almaniya liderləri bazar ertəsi İranı gərginliyin daha da artmasına səbəb ola biləcək hərəkətlərdən çəkinməyə çağırıblar. Böyük Britaniyanın baş naziri Key Starmer, Fransa prezidenti Emmanuel Makron və Almaniyanın federal kansleri Olaf Şolzun birgə bəyanatında deyilir: “İran və müttəfiqlərini gərginliyi daha da artıracaq və Qəzzada atəşkəs və girovların azad edilməsi üzrə razılaşma əldə etmək imkanını pozacaq hücumlardan çəkinməyə çağırırıq”.

V.VƏLİYEV