Çin ŞƏT-in təsirini gücləndirməyə ümid edir - RAKURS

Pekin ABŞ-ın Orta Asiyada iştirakının genişlənməsinin qarşısını almaq istəyir

Çin prezidenti Si Cinpin 30 avqustda Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekə dövlət səfəri ilə gəlib. O, burada üç gün qalacaq. Səfərin gündəliyi yalnız Qırğızıstan-Çin danışıqları ilə məhdudlaşmayacaq. 31 avqust və 1 sentyabr tarixlərində Bişkekdə 21 ölkənin liderlərinin iştirak etdiyi Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti keçiriləcək. Onların arasında Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Hindistanın baş naziri Narendra Modi də var. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş də dəvət olunub. Çin üçün bu tədbir həm də Pekinin xarici siyasətinin formalaşmasında getdikcə daha vacib rol oynadığı Orta Asiyadakı maraqlarını təkrarlamaq üçün bir yoldur.ŞƏT SSRİ-nin dağılmasından sonra keçmiş Sovet respublikaları ilə Çin arasında bir çox mübahisəli məsələlərin həllinə kömək edərək böyük rol oynayıb. Lakin o vaxtdan bəri təşkilatın üzvləri Hindistan və Pakistan kimi rəqib ölkələri də əhatə etməklə genişlənib. Buna görə də, Çin, ŞƏT-in ən güclü üzvü olaraq, təşkilatdan Mərkəzi Asiyada təsirini gücləndirmək və iqtisadi maraqlarını inkişaf etdirmək üçün istifadə etməyə sadiqdir. Bu, ABŞ-ın regiona göstərdiyi əhəmiyyətli diqqət nəzərə alınmaqla xüsusilə vacibdir. Müxtəlif Amerika rəsmilərinin Mərkəzi Asiyaya səfərlərinin sayını nəzərə alın. Məsələn, Si Cinpin Bişkekə gəlişindən bir neçə gün əvvəl ABŞ Nümayəndələr Palatasının əhəmiyyətli bir nümayəndə heyəti qonşu Qazaxıstana səfər etdi. Amerikalı qonaqlar da hazırda Bişkekdədirlər. ABŞ nümayəndə heyəti 31 avqustda ölkənin müstəqilliyinin 35-ci ildönümünü qeyd etmək üçün tədbirlərdə iştirak edəcək. Tədbirdə iştirak edənlər arasında Qlobal Tərəfdaşlıq üzrə Xüsusi Nümayəndə Paolo Zampolli, Montana ştatından senator Stiven Dayns və bir neçə digər rəsmi şəxs olacaq.Bişkekə gəlişindən sonra Prezident Si Çin-Qırğızıstan münasibətlərinin "qızıl dövrə" qədəm qoyduğunu bəyan etdi. Hər iki ölkə imtiyazlı tərəfdaşlara çevrilirdi. Bişkekə gələcəklərini elan edən dövlət və hökumət başçılarının siyahısı Qırğızıstanın diplomatik uğurlarından çox şey xəbər verir. Çin, Rusiya ilə birlikdə, ŞƏT-in yarandığı gündən bəri təşkilatda aparıcı rol oynayıb. Bu, həm Çinin əhalisinin sayı, həm də iqtisadiyyatının miqyası nəzərə alınmaqla təbii idi.24 fevral 2022-ci ilə qədər Rusiya Mərkəzi Asiyada mövcudluğu daha çox hiss olunurdu. Çin keçmiş Sovet respublikalarında əsas ticarət tərəfdaşı və investor kimi ortaya çıxırdı. Rusiyanın Mərkəzi Asiya ölkələrinə birbaşa investisiyası 22 milyard dollar təşkil edir. Çin bu baxımdan Rusiyanı geridə qoyub. Avrasiya İnkişaf Bankının məlumatına görə, ötən ilin ortalarında Çinin regiona birbaşa investisiyası 35,9 milyard dollar təşkil edib.Çinin Mərkəzi Asiyaya terrorçuların nüfuz etməsinə qarşı mübarizədə iştirakı da artıb. Bu məqsədlə ŞƏT daxilində Regional Antiterror Strukturundan (RATS) istifadə olunur. Eyni zamanda, Çin Mərkəzi Asiya ölkələrinin kəşfiyyat xidmətləri ilə əməkdaşlıq qurub. Çin təlimatçıları onlara terrorçuları aşkarlamaq və təqib etmək bacarıqlarını aşılayıblar. Silahlar və hərbi texnika da Mərkəzi Asiya tərəfdaşlarına ötürülüb.Pekinin Mərkəzi Asiyada terrorizm təhlükəsinə son qoymaq istəyi asanlıqla izah olunur. Çin mallarının Avropaya sürətli çatdırılmasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş "Bir Kəmər, Bir Yol" Təşəbbüsü (BRI) bu bölgədən keçir. Lakin Çin bir maneə ilə qarşılaşıb. Əfqanıstandan Çinə “islamçı yaraqlılar”ın daxil olması təhlükəsi - hələ də tamamilə aradan qaldırılmayıb.Çin ŞƏT-dən çoxqütblü dünya nizamı ilə bağlı təşəbbüsləri təşviq etmək üçün istifadə edir. İrana qarşı müharibə fonunda Çin Özbəkistan-Qırğızıstan-Çin dəmir yolunun tikintisi kimi yeni logistika zəncirləri qurmağa çalışır. Hər halda, Bişkek sammiti Qlobal Cənubdan olan dövlət və hökumət başçılarının Hindistanda keçiriləcək böyük görüşünə hazırlıq rolunu oynayır. Bu, 12-13 sentyabr tarixlərində Dehlidə Baş nazir Narendra Modinin ev sahibliyi etdiyi BRICS sammitinə aiddir.ŞƏT sammitinin nəticələrinin qarşıdan gələn BRICS sammitinə necə təsir edəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir. Lakin şübhəsiz ki, bu sammitin nəticələri qlobal mediada Bişkekdə keçiriləcək ŞƏT görüşündən az diqqət çəkməyəcək. Bu, xüsusilə də BRICS üzv ölkələrinin qlobal ÜDM-in 40%-ni təşkil etməsi səbəbindən doğrudur.Hər iki hadisə Çin də daxil olmaqla, inkişaf etməkdə olan ölkələrin beynəlxalq səhnədə daha əhəmiyyətli rol oynamaq istəklərini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Lakin hərbi, siyasi və iqtisadi ziddiyyətlər onlara mane olur.
V.VƏLİLİ