Yeni kəşf, yeni ümid: statin nə vəd edir?

15 illik bir araşdırma göstərir ki, statin demensiya riskini 15% azalda bilər və həyatda nə qədər erkən qəbul edilsə, xəstəlikdən yayınma şansı bir o qədər yüksəkdir. Statin — qanda “pis xolesterin” adlandırılan LDL xolesterinin səviyyəsini azaltmaq üçün istifadə olunan dərmanlar qrupudur. Demensiya isə beynin yaddaş, düşünmə, diqqət, danışıq və gündəlik işləri yerinə yetirmə qabiliyyətlərinin zamanla zəifləməsinə səbəb olan simptomlar toplusudur. Bu, tək bir xəstəlik deyil. Alzheimer xəstəliyi demensiyanın ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir.

The Guardian yzır ki, dünya miqyasında demensiya ilə yaşayan insanların sayının 2050-ci ilə qədər təxminən üç dəfə artaraq 153 milyona çatacağı proqnozlaşdırılır. Lakin mütəxəssislər hesab edirlər ki, demensiya hallarının demək olar ki, yarısının qarşısı alına və ya gecikdirilə bilər. İndi Münhendə dünyanın ən böyük ürək konfransında təqdim olunan tədqiqatlar göstərir ki, xolesterolu azaldan dərmanlar insanların demensiya inkişaf riskini kəskin şəkildə azalda bilər.

Öz növünün ən böyük tədqiqatında, 2006-2021-ci illər arasında Danimarkada 132.000-dən çox insan tədqiqatçılar tərəfindən müşahidə edilib. Tədqiqat dövründə statin qəbul etməyə başlayanlarda demensiya inkişaf ehtimalı 10% az olub. Onları erkən qəbul edənlərdə risk 15% azalıb. Nəticələr qadınlarda və kişilərdə oxşar olub.

Nəticələr ötən bazar günü Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin (ESC) illik konqresində təqdim edilib və eyni zamanda Lancet Regional Health Europe jurnalında dərc edilib. ESC kommunikasiya komitəsinin üzvü professor İzabel Qonkalves yeni kəşfi alqışlayıb. "Statinlər geniş şəkildə mövcud və ucuz olduğundan, tapıntılar potensial olaraq vacibdir", - deyə o bildirib.

Statinlər artıq dünyada ən çox istifadə edilən dərmanlardan biridir. Dərmanlar qanda aşağı sıxlıqlı lipoprotein (LDL) xolesterol səviyyəsini azaldır ki, bu da arteriyalarda lövhə yığılmasına səbəb ola bilər və infarkt, insult və ürək xəstəlikləri ehtimalını artırır. Lakin statinlər uzunmüddətli perspektivdə beynin qorunmasına da kömək edə bilər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bunun səbəbi yüksək LDL xolesterolunun beyni qidalandıran qan damarlarını sərtləşdirmək və ya daraltmaqla insanların demans inkişaf riskini artıra biləcəyinə dair güclü dəlillərin olmasıdır. LDL xolesterolu (LDL-C) lövhə əmələ gəlməsinə səbəb olur və beynin qan tədarükündə yaranan pozuntular demans riskini artıra bilər.

Lancet demans komissiyasının əvvəlki tədqiqatı uşaqlıqdan başlayaraq ömür boyu davam edən 14 dəyişdirilə bilən risk faktorunun aradan qaldırılmasının demans hallarının 45%-nin qarşısını ala və ya gecikdirə biləcəyini təklif etmişdi. Konfransda yeni tədqiqatın nəticələrini təqdim edən Kopenhagen Universiteti xəstəxanasının professoru Dr. Tummas Ternhamar deyir: "Yüksək LDL-C səviyyəsinin orta yaşdan etibarən aşkarlanması və müalicəsi belə vurğulanan risk faktorlarından biridir.

15 illik tədqiqatda iştirak edənlərin hamısında 2-ci tip diabet var idi. Lakin Ternhamar tapıntıların demans riskini azaltmaq üçün bir gün hər kəsə fiziki aktiv qalmaq və yaxşı qidalanmaq kimi tədbirlər paketinin bir hissəsi olaraq statinlər təklif oluna biləcəyi fikrini gücləndirdiyini söylədi.

Münhendə jurnalistlərə verdiyi açıqlamada o deyib: “Tədqiqatımız demensiya riskinin eyni anda bir neçə amili hədəf almaqla ən yaxşı şəkildə aradan qaldırıldığı fikrini dəstəkləyir və xolesterolun da bu siyahıya daxil ola biləcəyini düşünür. Lancet komissiyası artıq bu çoxkomponentli baxışı qəbul edir və yüksək LDL xolesterolunun orta yaşdan etibarən aşkar edilməsini və müalicə edilməsini tövsiyə edir. Nəticələrimiz həmçinin əlavə edir ki, vaxtın da əhəmiyyəti var - erkən hərəkət etmək gec hərəkət etməkdən daha yaxşı görünür.”

Ternhamar və həmkarlarının izlədiyi 132.585 nəfər arasında 2,7%-də demensiya inkişaf edib. Statinin təyin edilməməsi ilə müqayisədə, erkən statin müalicəsi 10 il ərzində demensiya riskinin 15% azalması ilə əlaqələndirilib. Gec statin qəbulu isə 10 il ərzində demensiya riskinin 10% azalması ilə əlaqələndirilib. Ternhamar mütəxəssislərin statinlərin demensiya riskini niyə azalda biləcəyini dəqiq araşdırdıqlarını deyir.

"Statinlər LDL xolesterolunu təsirli şəkildə aşağı salır və ateroskleroz və aterosklerotik ürək-damar xəstəliklərindən qoruyur", - deyə o bildirib. "Bu da öz növbəsində serebrovaskulyar aterosklerozdan, işemik insultdan, qan axınının azalmasından və beyin toxumasına ziyandan qoruya bilər və tapıntılarımızı izah etmək üçün inandırıcı bir əlaqə təqdim edir."

Alzheimer Research UK-nin baş tərəfdaşlıq meneceri Dr. Honorine Lebraud deyir: "Bu müşahidə tədqiqatı ürək-damar sağlamlığı ilə beyin sağlamlığını əlaqələndirən artan dəlillərə əlavə edir. Bu, ürək üçün yaxşı olanın beyin üçün yaxşı olduğu həqiqətini gücləndirir. Statinlər və demensiya riskinin azalması arasında birbaşa əlaqəni göstərmək üçün daha çox işə ehtiyac var. Bu tədqiqat xolesterol və ürək-damar sağlamlığının demensiya riskinə necə təsir etdiyinə dair vacib ipucları təqdim etməklə yanaşı, gələcək tədqiqatların hara yönəlməli olduğunu da göstərir.”

Britaniya Ürək Fondunun baş elmi və tibb işçisi professor Brayan Uilyams bildirib ki, bu, müşahidə tədqiqatı olduğunu xatırlamaq vacibdir, yəni əlaqə göstərə bilər, lakin statinlərin özlərinin demensiya riskini azaltdığını sübut edə bilməz. “Bununla belə, sınaqlardan statinlərin demensiya riskini azaltdığını göstərən dəlillər var, ona görə də bu tədqiqatdakı tapıntılar şübhəsiz ki, inandırıcıdır.”-deyə o bildirib.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “elmi-kütləvi, mədəni-maarif, təhsil proqramlarının hazırlanması” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb