Səfirlərin gözü İlə Qarabağ, yaxud Böyük Qayıdışın diplomatiyası – ŞƏRH

Azərbaycanda akkreditə olunmuş xarici diplomatik korpus nümayəndələrinin (səfirlər, hərbi attaşelər, beynəlxalq təşkilatların rəhbərləri) işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzura mütəmadi səfərləri Azərbaycanın post-münaqişə diplomatiyasının və məlumat müharibəsinin ən təsirli alətlərindən biridir.

Şuşa, Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Laçın, Xocalı və Xankəndiyə təşkil olunan bu səfərlər sadəcə protokollar çərçivəsində keçirilən tanışlıq turları deyil; onlar Cənubi Qafqazın hərbi-siyasi reallıqlarını beynəlxalq ictimaiyyətə birbaşa çatdıran dərin strateji mexanizmdir.

30 illik işğal dövründə erməni lobbisi və bəzi Qərb mərkəzləri tərəfindən formalaşdırılmış "məlumatsızlıq və ya birtərəfli təbliğat" divarı diplomatların bölgəyə ayaq basması ilə dərhal uçur. Diplomatlar Ağdam, Füzuli və digər şəhərlərin sıfırdan necə dağıdıldığını, "Qafqazın Xirosiması"na çevrildiyini, məscidlərin, tarixi-mədəni abidələrin təhqir olunduğunu öz gözləri ilə görürlər. Bu, BMT və YUNESKO kimi qurumların illərdir kağız üzərində qalan hesabatlarına praktiki alternativdir. Səfər marşrutları zamanı dipkorpus nümayəndələrinə minalanmış ərazilər və ANAMA-nın fəaliyyəti nümayiş etdirilir. Bu, Azərbaycanın təhlükəsizlik narahatlıqlarını və Ermənistanın mina xəritələrini verməməsi (və ya dəqiq olmayan xəritələr təqdim etməsi) məsələsini birbaşa beynəlxalq gündəmə gətirir.

Xarici diplomatların Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyası və Xarici İşlər Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə azad edilmiş torpaqlara səfər etməsi, beynəlxalq hüquq baxımından xüsusi çəkiyə malikdir. Xarici dövlətlərin rəsmi nümayəndələrinin Azərbaycan dövlətinin pasport/viza və icazə rejimi ilə Şuşa, Xankəndi və ya Laçına getməsi, həmin dövlətlərin Azərbaycanın bu ərazilər üzərindəki mütləq suverenliyini de-fakto təsdiq etməsi deməkdir.

2023-cü ilin sentyabr antiterror tədbirlərindən sonra dipkorpusun Xankəndi və Xocalıya səfər etməsi, separatçı rejimin mövcudluğuna son qoyulduğunu və bölgədə yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının keçərli olduğunu bütün dünyaya nümayiş etdirdi.
Səfərlər yalnız keçmişin kədərli mənzərəsini göstərmək üçün deyil, həm də gələcəyin inkişaf modelini nümayiş etdirmək üçün platformadır. Diplomatlar Füzuli, Zəngilan və Laçın Beynəlxalq Hava Limanlarını, Murovdağ tunelini, "Ağıllı kənd" (Ağalı, Zabux) layihələrini və bərpa olunan "yaşıl enerji" obyektlərini müşahidə edirlər. Bu, Azərbaycanın öz daxili resursları ilə necə qüdrətli bir bərpa modeli həyata keçirdiyini göstərir.

Səfərlərdə yer alan ticarət və iqtisadiyyat üzrə attaşelər Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialını (kənd təsərrüfatı, turizm, "yaşıl enerji", dağ-mədən sənayesi) qiymətləndirir, bu da "Ağdam Sənaye Parkı" və "Araz Vadisi İqtisadi Zonası"na xarici kapitalın cəlb olunmasına zəmin yaradır.
Dipkorpusun Şuşada keçirilən konfranslarda (məsələn, Şuşa Qlobal Media Forumu, BMT-nin tədbirləri) iştirak etməsi xüsusi diplomatik çəkiyə malikdir. Bu, BMT Nizamnaməsinin prinsip və normalarının yerində bərqərar olunmasının rəmzidir. Xarici diplomatlar səfərdən sonra öz xarici işlər nazirliklərinə göndərdikləri rəsmi məruzələrdə ("despatch") təəssüratlarını və real faktları qeyd edirlər. Bu məruzələr həmin dövlətlərin Cənubi Qafqaz üzrə xarici siyasət kursunun formalaşmasında təkzibedilməz ilkin mənbəyə çevrilir.

Dipkorpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri Azərbaycanın "açıq qapı" və şəffaflıq siyasətinin təzahürüdür. Bu səfərlər vasitəsilə Bakı beynəlxalq aləmə aydın mesaj verir: Münaqişə geridə qalıb, reallıqlar dəyişib və bu ərazilər artıq müharibə zonası deyil, beynəlxalq inteqrasiyanın, yaşıl iqtisadiyyatın və sülhün yeni mərkəzidir.

Aydın Hüseynov, millət vəkili