"İlham Əliyev İran məsələsində nümunəvi təmkin göstərib, Bakı suveren bir güc kimi davranır" - MÜSAHIBƏ

Rusiyalı politoloq Pavel Klaçkov İran ətrafındakı inkişaf edən vəziyyət, ABŞ-İran münaqişəsinin perspektivləri və Rusiya-Azərbaycan qarşılıqlı əməkdaşlığını "Moskva-Baku" portalı üçün şərh edib. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.

- Pavel Vladimiroviç, İran ətrafındakı mövcud vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz? Tramp bir gün bir şey, ertəsi gün başqa bir şey deyir. Bir gün o, demək olar ki, İranın 10 prinsipini qəbul edir, ertəsi gün yenidən zərbələrlə hədələyir və heç nə vəd etmədiyini deyir. Gözləntilərimiz nədir? Həm Rusiyanın, həm də Azərbaycanın bu baxımdan mövqeləri barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bu gün İran ətrafındakı vəziyyət, bəlkə də, 2026-cı ilin əvvəlindən bəri qlobal təhlükəsizlikdə ən əhəmiyyətli tektonik dəyişiklikdir. Son bir ay yarım ərzində mövcud kövrək fasilədən əvvəl ABŞ və İsrailin İslam Respublikasına birbaşa hücumlarının şahidi olduq. Yaxın Şərqin boşluqdan nifrət etməsi ilə bağlı köhnə bir deyim də burada tətbiq olunur. İran bütün şübhəli Qərb proqnozlarına baxmayaraq, öz möhkəmliyini nümayiş etdirib və sübut edib.

İran prezidenti Məsud Pezeşkyan bu yaxınlarda Rusiya lideri Vladimir Putinə İran ətrafındakı vəziyyətlə bağlı Rusiyanın prinsipial mövqeyinə görə təşəkkür edib. Bu minnətdarlıq sadəcə diplomatik etiket deyil, həm də Moskvanın İranın sabitliyinin qarantı kimi tanınmasıdır. Bir çox analitiklər indi ABŞ və İran arasında vəziyyətin normallaşdırılması istiqamətində atılan addımlar məsələsində Pakistan və Çinin vasitəçiliyindən danışırlar. Lakin həqiqətə baxsaq, münaqişənin idarəolunmaz quru münaqişəsinə çevrilməsinin qarşısını alan məhz Rusiya diplomatiyası və məhz Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər ölkələrlə işləyən Prezident Vladimir Putinin yanaşması olub.

İran üçün vəziyyət və ABŞ təzyiqi üzərindəki əsl təsir vasitəsi olan Hörmüz boğazında suverenliyini və təsirini qorumaq vacib idi və belə də qalır. Rusiya Ağ Evdə müzakirə edilən 3 variantdan biri olan rejim dəyişikliyi ssenarisini həyata keçirməsinə mane olan ağıl səsi kimi çıxış edib. Rusiyanın prinsipial mövqeyi ABŞ-ın İrana qarşı hər hansı bir ultimatumuna ilkin olaraq qarşı çıxmasında, siyasi həllin tərəfdarı olmasında, İranın sabitliyini pozmağın bütün Avrasiya təhlükəsizlik sisteminə zərbə olacağını qəbul etməsindədir.

İran ətrafında gələcək inkişafları dəqiq müəyyən etmək çətindir; qəti şəkildə danışmaq mümkün deyil. Aydındır ki, hələlik yumşalma üçün tezdir. Atəşkəs sadəcə taktiki fasilədir. Lakin atəşkəs zamanı fürsət pəncərəsi açılıb. Bununla belə, ABŞ-ın İslam Respublikasına qarşı daha çox zərbə endirməsi ehtimalı da var.

İndi Tramp yenidən (İrana qarşı hərbi əməliyyatın 6 həftəsi ərzində etdiyi kimi) Amerika ictimaiyyətini ABŞ-ın İslam Respublikası üzərində "qələbəsi" ilə spekulyasiya etməyə çalışır. Bu, İranın Hörmüz boğazına nəzarəti və nüvə araşdırmaları hüququnu saxlamasına baxmayaraq baş verir.

Və ABŞ, bəlkə də fərqində olmadan, Rusiyanın əlinə oynayıb. Neft qiymətləri yüksəlir: barel üçün 80 dollardan 150 dollara qədər. Bu, misli görünməmiş sanksiyalar təzyiqi altında Rusiya iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətli bir mənbədir. ABŞ İran ixracatını bloklamağa çalışır və bu şəraitdə Rusiyanın kölgə donanması və enerji sistemimiz qlobal bazar üçün çox vacib hala gəlir.

Sadəlövh olmayaq; həm Trampın, həm də Netanyahunun qarşıdan gələn parlament seçkilərindən əvvəl böyük bir qələbəyə ehtiyacı olduğunu başa düşürük. Netanyahu üçün bu, oktyabr ayında Knesset seçkiləri, Tramp üçün isə noyabr ayında ABŞ Konqres seçkiləri deməkdir. Buna görə də, onlar möhtəşəm bir şey, "zəfər atəşfəşanlığı" yaratmalıdırlar.

Rusiyanın mövcud vəziyyətdə marağı İranın məhv edilməsinin qarşısını almaqdır, əks halda bu, Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi də daxil olmaqla, bizim üçün və region üçün bir çox strateji əhəmiyyətli layihələrə son qoyacaq.

İran böhranı Cənubi Qafqaza da təsir göstərir. Və bu, Trampın Qafqaz planlarını mahiyyət etibarilə pozur. İran hərbi və siyasi cəhətdən zəiflədilərsə, "Tramp marşrutu" həssas olacaq. İran əvvəllər Cənubi Qafqazda Qərb təsirinin artan iştirakı ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə etmişdi və bu narahatlıqlar son hadisələr fonunda daha da kəskinləşəcək. Müharibə reallığını nəzərə alsaq, İran daha da həssas hala gələcək. Və bu, bütün region üçün fəsadlar yaradacaq.

ABŞ dənizdə İranı bloklamağa çalışarkən, Rusiyanın vəzifəsi İranın quruda bloklanmasının qarşısını almaqdır. Rusiya müttəfiqlərinin suverenliyini qorumaqda, Cənubi Qafqaz xəritəsinin yenidən çəkilməsinin qarşısını almaqda maraqlıdır. Pezeşkianın Rusiyaya minnətdarlığı birgə sabitliyə çevrilməli olan minnətdarlıqdır.

İran ətrafındakı vəziyyətlə bağlı Azərbaycanın mövqeyi nümunəvi təmkin kimi xarakterizə edilə bilər. Qeyri-sabitlik və geniş yayılmış əsəbilik, ABŞ-ın İrana açıq şəkildə təzyiq göstərməsi və İranın öz daxilində səfərbərlik hissi fonunda, Bakının mövqeyi uzunmüddətli sabitlik baxımından nisbətən sakit və uyğun görünür. Azərbaycan dəfələrlə öz ərazisinin İrana qarşı zərbələr üçün istifadəsinə icazə vermək niyyətində olmadığını təkrarlayıb. Azərbaycan həmçinin Rusiya da daxil olmaqla təxminən 77 ölkədən 3000-dən çox vətəndaşın İrandan təxliyəsini dərhal təmin edib. Bu təxliyə müntəzəm olaraq həyata keçirilib və hələ də davam edir.

Azərbaycan və İran prezidentləri, eləcə də iki ölkənin xarici işlər nazirləri vəziyyətdən xəbərdar olmaq üçün müntəzəm telefon danışıqları aparırlar. Rusiya kimi, Azərbaycan da dəfələrlə İrana humanitar yardım göndərib. Azərbaycan bu yaxınlarda məcburi fasilədən sonra Tehrandakı səfirliyini yenidən açıb və bunun iki ölkə münasibətlərinin əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla edildiyini vurğulayıb.

İlham Əliyev İran ətrafındakı vəziyyətdə diqqətəlayiq təmkin nümayiş etdirib və özünü macəraya cəlb etməyə imkan verməyib. Biz həmçinin bu vəziyyətdə Bakının Moskva ilə müəyyən centlmen razılaşmalarına riayət etdiyini görürük. Bakı hazırda İranla müharibənin davam etdiyini anlayaraq, məsələyə son dərəcə ehtiyatla yanaşır. İqtisadi baxımdan hər şey məqbul olaraq qalır. Azərbaycan öz hərəkətlərini Rusiyanın Xəzər dənizindəki maraqları ilə uyğunlaşdırmağa davam edərkən etibarlı enerji tranziti ölkəsi olaraq qalır. ABŞ İran neftini hədəf alarkən, Bakı və Moskva ortaq logistika qurur və təxribatlara müqavimət göstərir. Bakı suveren bir güc kimi davranır.

Tərcümə - Elçin Bayramlı