Özbəkistanlı politoloq: "Daşkənd və Bakı arasındakı əlaqənin kökləri dərindir"

Bugünkü beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər arasında əməkdaşlıq əvvəlkindən daha strateji məna kəsb edir. Geosiyasi qeyri-sabitlik, nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən formalaşdırılması, enerji təhlükəsizliyi, ticarət zəncirində fasilələr, artan regionlararası asılılıq və beynəlxalq iqtisadi rəqabət dövlətlərdən xarici siyasətdə aydın maraq, uzunmüddətli baxış və praktiki səmərəlilik tələb edir. Belə bir şəraitdə Özbəkistan və Azərbaycan türk dünyasını, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazı birləşdirən strateji körpü kimi meydana çıxır.

UzA-nın müxbiri Gözəl Səttorova Daşkənd Dövlət Şərqşünaslıq İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərən Şərq ölkələrinin inkişafını tədqiq edən elmi təhlil mərkəzinin direktoru Adhamjon Mamadjonovla iki ölkə arasındakı əlaqələrdən, xalqlarımız arasında dostluq tellərindən danışıb.

- Əvvəlcə ölkələrimiz arasında münasibətlərin tarixinə qısaca toxunaq.

- Özbəkistanı və Azərbaycanı təkcə diplomatik münasibətlər və ya iqtisadi maraqlar deyil, həm də dərin tarixi köklər, ortaq mədəniyyət, dil və mənəviyyat yaxınlığı, türk sivilizasiyasına mənsubiyyət, qarşılıqlı hörmət və qardaşlıq əlaqələri birləşdirir. Daşkənd və Bakı arasında bugünkü dialoq bu tarixi yaxınlığı müasir strateji tərəfdaşlıq, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat-logistika əlaqəsi və mədəni-humanitar mübadilə ilə birləşdirir.

Bugünkü mərhələnin ən mühüm xüsusiyyəti Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin sadə dostluq və əməkdaşlıq səviyyəsindən strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsidir. Xüsusilə, 21 iyun 2022-ci ildə Daşkənddə iki ölkə arasında “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və hərtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında” bəyannamə, 2023-cü il avqustun 22-də Bakıda Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması haqqında saziş, 23 avqust 2024-cü ildə isə bütün əlaqələrə dair saziş imzalanıb. Bu sənədlər ikitərəfli münasibətlərin hüquqi və siyasi əsaslarını yeni səviyyəyə qaldırdı.

Bu mərhələdə siyasi dialoq həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Prezident Şavkat Mirziyoyev ilə Prezident İlham Əliyev arasında mütəmadi görüşlər, yüksək səviyyəli səfərlər, telefon danışıqları və beynəlxalq platformalarda əməkdaşlıq iki ölkənin münasibətlərini sistemli və səmərəli formaya gətirib.

2024-cü il avqustun 23-də prezidentlər Daşkənddə Dövlətlərarası Ali Şuranın ilk iclasını keçiriblər. 2 iyul 2025-ci il tarixində Bakıdakı “Zaqulba” iqamətgahında Şuranın ikinci iclası keçirilib.

- Bugünkü strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik hansı siyasi mənzərəni əhatə edəcək?

- Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlərdə strateji tərəfdaşlıq konsepsiyası geniş məna kəsb edir. Yəni, iki ölkənin beynəlxalq aləmdə mövqelərinin əlaqələndirilməsi, regional təhlükəsizlik, nəqliyyat əlaqələri, türk dünyası çərçivəsində əməkdaşlıq, iqtisadi əməkdaşlıq və humanitar əlaqələr vahid strateji gündəliyə inteqrasiya olunub.

Ölkələr təkcə öz aralarında deyil, TDT, İƏT, BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi strukturlar çərçivəsində də fəal tərəfdaşdırlar.

Bu ilin əvvəlindən ticarət dövriyyəsi 40 faiz artıb. İnşaat, enerji, mədənçıxarma, geologiya, logistika, turizm sahələrində əməkdaşlıq layihələri həyata keçirilir.

Bu rəqəmlər siyasi inamın iqtisadi nəticəyə çevrildiyini açıq şəkildə göstərir. Bu, həm də təsdiq edir ki, Özbəkistan-Azərbaycan müttəfiqliyi təkcə rəsmi status deyil, real iqtisadi və institusional məzmunla zənginləşən bir prosesdir.

- Ölkələrin iqtisadi potensialını və əməkdaşlıq perspektivlərini necə qiymətləndirirsiniz?

- Özbəkistan və Azərbaycanın iqtisadiyyatları bir-birini tamamlayır. Özbəkistan sənaye, kənd təsərrüfatı, toxuculuq, avtomobil, qida, kimya və əczaçılıq sahələrində geniş potensiala malikdir, Azərbaycan isə enerji, logistika, neft-qaz, nəqliyyat infrastrukturu, maliyyə və Xəzər dənizi ilə tranzit imkanları ilə seçilir. Bu baxımdan ticarət-iqtisadi əlaqələr Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı birləşdirən geoiqtisadi zəncir kimi formalaşmaqdadır.

2017-2024-cü illərdə ticarətin dəyəri 32,4 milyon dollardan 253,5 milyon dollara yüksəlib. 2024-cü ildə ticarətin həcmi 7,3 faiz artıb: Özbəkistanın ixracı 208,1 milyon dollar, idxalı 45,4 milyon dollar olub. 2025-ci ilin yanvar-may aylarında qarşılıqlı ticarət indeksi 25,2 faiz artaraq 90,5 milyon dollar olub: ixrac 80,9 milyon dollar, idxal 18,5 milyon dollar olub. Görünür ki, iqtisadi əməkdaşlığın imkanları genişlənir, əhatə dairəsi və həcmi artır.

Bundan əlavə, iki ölkə liderləri 2030-cu ilə qədər məhsul və xidmətlərin dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdırmaq vəzifəsini qoyublar.2025-ci il Bakı danışıqlarının sonunda eyni məqsədə yönəlmiş xüsusi proqram qəbul edilib.

– Məlumdur ki, Özbəkistanın dəniz ticarət marşrutu yoxdur. Sizcə, Azərbaycan nəqliyyat və logistika baxımından bu boşluğu doldurmaq üçün fürsət yarada bilərmi?

– Nəqliyyat və logistika sistemi Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyində həlledici rol oynayır. Dənizə çıxışı olmayan bir ölkə olaraq, Özbəkistan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin şaxələndirilməsinə ciddi diqqət yetirir. Xəzər dənizində strateji mövqeyi, Bakı limanı, dəmir yolu və multimodal nəqliyyat infrastrukturu ilə Azərbaycan Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış yolunda Özbəkistan üçün vacib tərəfdaşdır.

Bu baxımdan, Ali Dövlətlərarası Şuranın 2024-cü ildə keçirilən ilk iclasında nəqliyyat və rabitə, enerji və infrastruktur layihələri vasitəsilə qarşılıqlı əlaqənin gücləndirilməsinin zəruriliyi vurğulandı. Tərəflər hava uçuşlarının sayını artırmaq, yerüstü və hava nəqliyyatı prosedurlarını sadələşdirmək və prosesə rəqəmsal həllərin tətbiqi barədə razılığa gəldilər.

Bakı 2025 danışıqlarında nəqliyyat və rabitə sektorunda tərəfdaşlığa da xüsusi diqqət yetirildi. Orta Dəhlizin inkişafında iştirak layihələri müzakirə edildi. Qeyd etmək lazımdır ki, indiyə qədər bu dəhliz vasitəsilə daşınan Özbəkistan yüklərinin həcmi ötən illə müqayisədə 25 faiz artaraq 1 milyon tona çatıb.

Orta Dəhliz sadəcə nəqliyyat yolu deyil, Orta Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropanı birləşdirən strateji arteriyadır. Özbəkistan üçün bu dəhliz ixrac coğrafiyasını genişləndirməyə, logistika təhlükəsizliyini artırmağa, çatdırılma müddətini azaltmağa və beynəlxalq bazarlara alternativ çıxış təmin etməyə imkan verəcək. Azərbaycan üçün Özbəkistanla əməkdaşlıq Xəzər dənizi vasitəsilə Şərq-Qərb ticarət axınını genişləndirməyə, Bakı limanının və nəqliyyat infrastrukturunun regional əhəmiyyətini artırmağa imkan verəcək.

– Özbəkistan və Azərbaycan arasındakı münasibətlərin mədəni istiqamətinə də toxunsanız.

– Bu gün mədəni diplomatiya çərçivəsində münasibətlərin dövlətlər arasında əsl körpü və möhkəm etimad təməli kimi xidmət etdiyi sirr deyil. Bu baxımdan xalqlarımızı Əlişir Nəvai və Nizami Gəncəvinin irsi, türk ədəbiyyatı, musiqisi, incəsənəti, adət-ənənələri və dəyərləri birləşdirir. Buna görə də mədəni və humanitar münasibətlər münasibətlərin ayrılmaz hissəsidir.

Məşhur mədəniyyət xadimləri Fərrux Zakirov və Polat Bülbül oğlunun prezident fərmanları ilə iki ölkənin “Xalq artisti” fəxri adlarına layiq görülməsi mədəni yaxınlığın simvolik ifadəsidir.

Gələcəkdə mədəniyyət günlərinin, birgə kino və teatr layihələrinin, ədəbi tərcümələrin, gənclər festivallarının, universitetlərarası elmi forumların, media forumlarının və turizm proqramlarının daha da genişləndirilməsi məsləhətdir. Axı mədəni diplomatiya siyasi etimad və iqtisadi əməkdaşlıq üçün möhkəm sosial təməl yaradır.

Beləliklə, Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin yeni səhifələri təkcə iki ölkənin maraqlarına xidmət etməklə yanaşı, həm də Orta Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında regionlararası əlaqələri gücləndirəcək, türk dünyası əməkdaşlığını inkişaf etdirəcək və Avrasiya nəqliyyat və iqtisadi məkanında yeni imkanlar yaradacaq. Bu, iki qardaş xalqın rifahı, regional sabitlik və ortaq inkişaf üçün mühüm tarixi fürsətdir.