Qardaşlıqdan strateji müttəfiqliyə uzanan yol - ŞƏRH

Bəzi münasibətlərin tarixini sənədlərlə, sazişlərlə və rəsmi görüşlərin statistikası ilə ölçmək mümkündür. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərini isə yalnız rəqəmlərlə ifadə etmək çətindir. Çünki bu əlaqələrin təməlində diplomatik maraqlardan daha dərin – ortaq tarix, mədəniyyət, dil, mənəvi dəyərlər və xalqların yaddaşında yaşayan qardaşlıq dayanır. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi son müsahibə də məhz bu münasibətlərin hansı mərhələyə gəlib çatdığını və qarşıda hansı imkanların dayandığını aydın şəkildə göstərir.

Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri artıq ən yüksək səviyyədə – müttəfiqlik müstəvisində inkişaf edir. Son illərdə dövlət başçıları arasında intensiv təmaslar, qarşılıqlı səfərlər və imzalanan mühüm sənədlər bu tərəfdaşlığın siyasi-hüquqi əsaslarını daha da möhkəmləndirib. “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə” və “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” iki ölkənin gələcək əməkdaşlığının istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm siyasi sənədlər sırasında yer alır.

Əslində, bu yaxınlaşmanın sirri təkcə siyasi iradədə deyil. Azərbaycanla Özbəkistanı birləşdirən mənəvi bağlar dövlətlərarası münasibətlərin möhkəm sosial dayağıdır. Prezident İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, xalqlarımızın əsrlər boyu qoruyub saxladığı qarşılıqlı rəğbət bu münasibətlərin ən etibarlı təməlidir. Azərbaycan Prezidenti ilə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış səmimi dostluq və qarşılıqlı etimad isə bu təməl üzərində qurulan dövlətlərarası əlaqələrə əlavə dinamizm qazandırır.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin dərinliyini göstərən əsas istiqamətlərdən biri iqtisadi əməkdaşlıqdır. Son illərdə siyasi dialoq iqtisadi layihələrlə tamamlanaraq real nəticələrə çevrilir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatması əlaqələrin iqtisadi ölçüsünü aydın nümayiş etdirir. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə ticarət dövriyyəsində daha 33 faizlik artım qeydə alınıb.

Bu rəqəmlərin arxasında sadəcə statistik göstəricilər deyil, yeni istehsal sahələri, investisiya imkanları, iş yerləri və sahibkarlar üçün açılan yeni bazarlar dayanır.

Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin 500 milyon ABŞ dolları həcmində kapitalla yaradılması da iqtisadi tərəfdaşlığın strateji xarakter daşıdığını göstərir. Şirkət iki ölkədə müxtəlif sektorlar üzrə perspektivli layihələrin maliyyələşdirilməsinə və həyata keçirilməsinə töhfə verir.

İqtisadi münasibətlərin daha bir mühüm xüsusiyyəti isə qarşılıqlı investisiyaların artmasıdır. Azərbaycanda Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatının fəaliyyət göstərməsi bunun əyani göstəricisidir. Eyni zamanda, Azərbaycan şirkətləri də Özbəkistanda iri layihələr həyata keçirirlər. Daşkənddə “The Ritz-Carlton” brendi altında hotel və yaşayış kompleksinin, Daşkənd vilayətində isə “Sea Breeze Uzbekistan” layihəsinin reallaşdırılması bu əməkdaşlığın artıq yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yalnız iqtisadi mənfəətlərlə məhdudlaşmadığını göstərən nümunələr də az deyil. İşğaldan azad edilmiş Füzuli rayonunda salınan 100 hektarlıq “Dostluq bağı”, “Chevrolet” avtomobillərinin və “Isuzu” avtobuslarının istehsalı sahəsində əməkdaşlıq iki ölkə arasında qurulan tərəfdaşlığın konkret nəticələrindəndir. 2026-cı il iyulun 13-nə olan məlumata görə, Azərbaycanda 10 720 “Chevrolet” avtomobili və 275 “Isuzu” avtobusu istehsal edilib.

Lakin qardaşlığın ən təsirli ifadələrindən biri Füzuli şəhərində fəaliyyət göstərən Mirzə Uluqbəy adına orta məktəbdir. Özbəkistanın təşəbbüsü ilə inşa edilən bu təhsil ocağı iki xalq arasındakı dostluğun yalnız bu günə deyil, gələcəyə hesablandığını göstərir. Çünki məktəb divarları arasında formalaşan dostluq gələcək nəsillərin yaddaşında daha uzun yaşayır.

Bu baxımdan Bakı şəhərində təməli qoyulan “Özbəkistan” parkı da rəmzi məna daşıyır. Belə layihələr xalqların bir-birinin mədəniyyətinə, tarixinə və milli dəyərlərinə hörmətinin şəhər məkanında görünən ifadəsinə çevrilir.

Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığında nəqliyyat və logistika xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyadakı mövqeyi hər iki ölkəni Şərqlə Qərbi birləşdirən marşrutlarda təbii tərəfdaşa çevirir.

Bu əməkdaşlığın perspektivlərini Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası daha da genişləndirə bilər. Belə bir bağlantı yalnız nəqliyyat məsafələrinin qısaldılması demək deyil. Bu, Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi, Azərbaycanın tranzit rolunun möhkəmlənməsi və bütövlükdə regionun iqtisadi əhəmiyyətinin artması deməkdir.

Tranzit göstəriciləri də bu potensialın artıq real nəticələr verdiyini göstərir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında tranzit daşımaların həcmi 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatıb. 2026-cı ilin ilk altı ayında isə daha 12,2 faiz artım qeydə alınıb.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən möhkəm sütunlarından biri də mədəni-humanitar əməkdaşlıqdır. Mədəniyyət günləri, incəsənət festivalları, elmi konfranslar, təhsil proqramları və birgə layihələr xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına xidmət edir. 2023 və 2025-ci illərdə Azərbaycan Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinə, 2024-cü ildə isə Özbəkistan Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinə ev sahibliyi edib. Xivədə keçirilən “Şuşa Günləri” də bu əlaqələrin mənəvi dərinliyini göstərən mühüm hadisələrdəndir.

Təhsil sahəsində də qarşılıqlı əlaqələr genişlənir. 2025–2026-cı tədris ilində Özbəkistanın 67 vətəndaşı Azərbaycanda, Azərbaycanın isə 176 vətəndaşı Özbəkistanda təhsil alıb. Bu göstəricilər bir daha sübut edir ki, iki ölkə arasında əməkdaşlığın ən qiymətli nəticələrindən biri insan kapitalına qoyulan sərmayədir.

Bu gün Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələri artıq iki ölkənin sərhədlərini aşaraq Türk dünyasının inteqrasiyası prosesinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, təhsil və mədəni əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi ümumi gücün formalaşmasına xidmət edir. Özbəkistanın Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna tamhüquqlu üzv qəbul edilməsi də ortaq irsin qorunması baxımından əhəmiyyətli addımdır.

Bu gün Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə yalnız iki ölkə arasındakı ikitərəfli əlaqələr kimi baxmaq kifayət deyil. Bu münasibətlər Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanı birləşdirən, Türk dünyasının siyasi və iqtisadi imkanlarını genişləndirən, yeni nəqliyyat və enerji dəhlizləri yaradan daha böyük regional prosesin mühüm hissəsidir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində tamhüquqlu iştirakına dair qərarın qəbul edilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla əvvəlki “C5” formatının faktiki olaraq “C6” formatına çevrilməsi regional əməkdaşlığın coğrafiyasını və məzmununu genişləndirib.

Beləliklə, Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər keçmişin ortaq dəyərlərindən güc alaraq gələcəyin strateji imkanlarına doğru irəliləyir. Burada siyasət iqtisadiyyatla, iqtisadiyyat nəqliyyatla, nəqliyyat humanitar əlaqələrlə, bütün bunlar isə xalqların qardaşlıq duyğusu ilə tamamlanır.

Bu münasibətlərin ən böyük üstünlüyü də məhz bundadır: Azərbaycanla Özbəkistanı yalnız dövlətlərarası sənədlər deyil, tarix, mədəniyyət və qarşılıqlı etimad birləşdirir. Sənədlər münasibətlərin hüquqi əsasını möhkəmləndirir, layihələr onun iqtisadi gücünü artırır, lakin bu əlaqələrin əsl ruhunu xalqlarımızın qardaşlığı müəyyən edir.

Məhz buna görə Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyi yalnız bu günün uğur hekayəsi deyil. Bu, gələcək nəsillərə ötürüləcək böyük bir strateji mirasdır.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı