Ortaq tarix və mədəni irs Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığının mənəvi dayağıdır - ŞƏRH

Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasındakı yaxınlıq yalnız müasir dövlətlərarası münasibətlərin nəticəsi deyil. Bu münasibətlərin arxasında əsrlər boyunca formalaşmış ortaq tarixi yaddaş, türk dünyasına məxsus mənəvi dəyərlər, ədəbi və mədəni əlaqələr dayanır. Məhz bu dərin bağlar Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqdan daha geniş məna qazandırır.
Prezident İlham Əliyev avqustun 21-də Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində də Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı münasibətlərin ortaq tarixə, mədəniyyətə, dilə və mənəvi dəyərlərə əsaslandığını xüsusi vurğulayıb. Dövlət başçısının fikrincə, xalqların əsrlər boyu qoruyub saxladığı qarşılıqlı rəğbət bugünkü dövlətlərarası münasibətlərin möhkəm bünövrəsini təşkil edir.
Azərbaycan və Özbəkistanın mədəni yaxınlığının ən parlaq nümunələrindən biri Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai irsidir. Nizaminin yaradıcılığı özbək ədəbi mühitinə ciddi təsir göstərib, Əlişir Nəvai isə böyük Azərbaycan şairinin yaradıcılıq ənənələrini davam etdirərək türk dilində Xəmsə yaradıb. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev də 2022-ci ildə qeyd etmişdi ki, Əlişir Nəvai Nizami Gəncəvinin əsərlərindən ilham alıb və onu şairlərin şahı adlandırıb.
Bu ədəbi bağlılıq təkcə klassik irslə məhdudlaşmır. Azərbaycan və özbək ədəbiyyatının qarşılıqlı təsiri əsrlər boyu davam edib. Məhəmməd Füzulinin Nəvai yaradıcılığına münasibəti, Azərbaycan klassiklərinin Özbəkistanda öyrənilməsi, özbək ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycanda tanıdılması iki xalqın ədəbi düşüncəsinin bir-birinə yaxınlığını göstərən çoxsaylı nümunələrdəndir. Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatına aid nadir əlyazmaların qorunması da bu qarşılıqlı mədəni marağın tarixi dərinliyini nümayiş etdirir.
Mədəni irsin qorunması və təbliği müasir dövrdə də dövlət siyasətinin mühüm istiqamətidir. 2021-ci ilin Azərbaycanda Nizami Gəncəvi İli elan edilməsi, şairin əsərlərinin müxtəlif ölkələrdə təbliği və onun irsinin elmi şəkildə öyrənilməsi Nizami yaradıcılığına verilən yüksək qiymətin göstəricilərindəndir. Bu yanaşma Nizami irsinin yalnız Azərbaycan mədəniyyətinin deyil, bütövlükdə Şərq və türk dünyasının ümumi mənəvi sərvəti kimi öyrənilməsinə də imkan yaradır.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni əlaqələrin dövlət səviyyəsində inkişafı da uzun tarixə malikdir. Daşkənddə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin fəaliyyət göstərməsi, Bakıda Əlişir Nəvayinin, Daşkənddə isə Nizami Gəncəvinin abidələrinin ucaldılması xalqların böyük şəxsiyyətlərinə qarşılıqlı ehtiramın rəmzinə çevrilib. Bu addımlar mədəni yaxınlığın yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, müasir münasibətlərin canlı hissəsi kimi qorunduğunu göstərir.
Xüsusilə diqqətçəkən məqam odur ki, son illərdə ortaq mədəni irs yeni nəsillərin təhsil və dünyagörüşündə də yaşadılır. 2026-cı il avqustun 23-də Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin açılışının Azərbaycan və Özbəkistan prezidentlərinin iştirakı ilə keçirilməsi bunun əlamətdar nümunəsidir. Nizaminin adını daşıyan bu ali təhsil müəssisəsinin uzun tarixə malik olması və Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü mərhələsində yeni məzmun qazanması ədəbi irsin təhsil müstəvisində yaşadılmasına xidmət edir.
Ortaq tarix və mədəniyyətin mühüm xüsusiyyəti onun xalqlar arasında təbii yaxınlıq yaratmasıdır. Siyasi münasibətlər dəyişən şəraitə uyğun olaraq yeni məzmun qazana bilər, iqtisadi əlaqələrin həcmi zamanla arta və ya azala bilər. Lakin xalqları birləşdirən ədəbi irs, dil yaxınlığı və tarixi yaddaş daha davamlı xarakter daşıyır. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin möhkəmliyində bu amilin xüsusi çəkisi də məhz bununla bağlıdır.
Bu yaxınlıq müasir mədəniyyət və incəsənət sahələrində də özünü göstərir. Ədəbiyyat, musiqi, teatr, kino, folklor, kitab nəşri və yaradıcılıq tədbirləri üzrə qarşılıqlı əlaqələrin genişlənməsi iki ölkənin mədəniyyət nümayəndələrinin bir-birini daha yaxından tanımasına imkan verir. Müxtəlif mədəniyyət günləri, sərgilər və ədəbi tədbirlər ortaq irsin yeni nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Mədəni əlaqələrin mühüm tərəfi də qarşılıqlı ehtiram prinsipidir. Azərbaycan xalqının Özbəkistanın böyük şəxsiyyətlərinə, Özbəkistan xalqının isə Azərbaycanın görkəmli şair və mütəfəkkirlərinə göstərdiyi ehtiram xalqlar arasındakı mənəvi yaxınlığın qarşılıqlı xarakter daşıdığını nümayiş etdirir. Nizami və Nəvai kimi şəxsiyyətlərin irsi bu münasibətlərdə birləşdirici amilə çevrilib.
Prezident İlham Əliyevin son müsahibəsində ortaq tarix və mədəni dəyərləri Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin təməlində dayanan əsas amillər sırasında qeyd etməsi də təsadüfi deyil. Çünki bu gün iki ölkə arasında əldə olunan yüksək siyasi və iqtisadi nəticələrin arxasında xalqların bir-birinə olan rəğbəti və qarşılıqlı ehtiramı dayanır.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin müasir inkişafı göstərir ki, tarixi irs yalnız keçmişi xatırlamaq vasitəsi deyil. O, gələcək əməkdaşlığın mənəvi əsasını da formalaşdırır. Nizami və Nəvai irsinin öyrənilməsi, mədəniyyət və təhsil layihələrinin genişləndirilməsi, görkəmli şəxsiyyətlərin xatirəsinin qarşılıqlı şəkildə əbədiləşdirilməsi bu irsin müasir münasibətlərə təsirini daha da gücləndirir.
Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan arasında siyasi müttəfiqlik daha möhkəm hüquqi və institusional əsaslara söykənir. Lakin həmin müttəfiqliyin cəmiyyətlər tərəfindən mənimsənilməsində ortaq tarix və mədəniyyətin rolu xüsusilə böyükdür. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biri xalqların bir-birini yaxın və doğma qəbul etməsidir.
Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığının gələcək inkişafında da bu mənəvi dayaqlar öz əhəmiyyətini qoruyacaq. Nizami ilə Nəvaini, ortaq tarixi yaddaşı və türk dünyasının zəngin mədəni irsini birləşdirən bağlar iki xalqı yalnız keçmişdə deyil, bu gün və gələcəkdə də bir-birinə yaxınlaşdıran mühüm mənəvi körpüdür.

Səbuhi Nağıyev,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
“Neftechala Operating Company LTD” şirkətinin Neft-qazçıxarma sexinin rəisi