Laçın – Zəfərin, qayıdışın və yeni inkişafın ünvanı - ŞƏRH

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların mahiyyəti yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşmır. 26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü də məhz belə əlamətdar tarixlərdəndir. Bu gün bir tərəfdən Laçının azad edilməsini və tarixi ədalətin bərpasını ifadə edir, digər tərəfdən isə şəhərin yenidən qurulması, sakinlərinin doğma yurda dönüşü və bölgənin gələcək inkişafı ilə bağlı həyata keçirilən böyük layihələri özündə əks etdirir. Bu gün Laçın Azərbaycanın Zəfərdən sonra yaratdığı yeni reallığın ən parlaq nümunələrindən biri kimi formalaşır.

Laçının Azərbaycan tarixində özünəməxsus yeri vardır. 1923-cü ildə Abdallar yaşayış məntəqəsinin Laçın adlandırılaraq şəhər statusu qazanması, 1930-cu ildə isə rayonun inzibati ərazi vahidi kimi təşkil edilməsi onun tarixi inkişafında mühüm mərhələlər hesab olunur. 1835 kvadratkilometr ərazini əhatə edən Laçın zəngin meşələri, yaylaqları, çayları və təbii sərvətləri ilə seçilir. Rayonun coğrafi mövqeyi də ona xüsusi strateji əhəmiyyət verir. Ermənistanla sərhəddə yerləşməsi və Qarabağla Ermənistan arasındakı coğrafi bağlantı baxımından mühüm mövqedə olması Laçını regionun ən əhəmiyyətli ərazilərindən birinə çevirib.
Lakin bu əhəmiyyətli ərazi 1992-ci il mayın 18-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalına məruz qaldı. Laçın əhalisi doğma evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı, rayonun kənd və yaşayış məntəqələri dağıdıldı. İnsan tələfatı ilə yanaşı, məktəblər, səhiyyə müəssisələri, mədəniyyət ocaqları və digər infrastruktur obyektləri də məhv edildi. Tarixi-mədəni irsə qarşı törədilən dağıntılar Azərbaycanın milli irsinə vurulmuş ciddi zərbə idi. İşğal illərində ərazinin təbii ehtiyatlarından qanunsuz istifadə edilməsi, toponimlərin dəyişdirilməsi və məqsədyönlü məskunlaşdırma siyasəti də həyata keçirilirdi.
Laçının işğalı Azərbaycanın yalnız bir rayonunu itirməsi demək deyildi. Şuşa və Laçının işğalı Qarabağla Ermənistan arasında coğrafi əlaqənin yaranmasına imkan yaratdı və Azərbaycanın təhlükəsizlik vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirdi. Bununla belə, Azərbaycan dövləti Laçının və digər işğal altında olan torpaqların itirilməsi ilə heç vaxt barışmadı. Ölkənin siyasi, iqtisadi və hərbi gücünün artırılması istiqamətində görülən işlər gələcək Zəfərin əsaslarını formalaşdırdı.
2020-ci il Vətən müharibəsi bu baxımdan Azərbaycan tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. Müzəffər Azərbaycan Ordusunun uğurlu hərbi əməliyyatları nəticəsində işğal altındakı ərazilərin böyük hissəsi azad edildi. Üçtərəfli Bəyanata uyğun olaraq 1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Daha sonra, 26 avqust 2022-ci ildə Laçın şəhəri ilə yanaşı Zabux və Sus kəndləri də Azərbaycanın tam nəzarətinə keçdi. Bununla Laçında 30 il davam edən işğal başa çatdı.
26 avqustun Laçın Şəhəri Günü kimi təsis olunması bu tarixi hadisənin dövlətçilik yaddaşında xüsusi yer tutmasının göstəricisidir. 31 iyul 2023-cü il tarixli Prezident Sərəncamı ilə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə şəhər günlərinin müəyyənləşdirilməsi Zəfər tarixinin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm addım oldu.
Laçının azadlığı Azərbaycan hərbçilərinin göstərdiyi misilsiz qəhrəmanlıqla bağlıdır. Döyüşlərdə iştirak edən hərbi qulluqçuların xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. 8418 hərbi qulluqçunun “Laçının azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilməsi şəhərin azadlığı uğrunda göstərilən şücaətin miqyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu Zəfər şəhidlərimizin fədakarlığı, qazilərimizin qəhrəmanlığı və Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyəti hesabına əldə olunub.
Azadlıqdan dərhal sonra Laçın qarşısında tamamilə yeni və məsuliyyətli vəzifələr meydana çıxdı. Qarşıda dağıdılmış şəhərin bərpası, insanların təhlükəsiz şəraitdə geri qaytarılması və burada müasir həyatın yenidən qurulması dayanırdı. Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr Laçının gələcəyinin yalnız keçmişin bərpası üzərində deyil, müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında qurulduğunu göstərir.
Laçının 2040-cı ilədək inkişafını nəzərdə tutan Baş Planın təsdiqlənməsi şəhərin uzunmüddətli perspektiv üzrə inkişaf etdiriləcəyini göstərir. Burada yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, iqtisadi fəaliyyət sahələri, turizm infrastrukturu və ekoloji dayanıqlılıq vahid konsepsiya daxilində nəzərdən keçirilir. “15 dəqiqəlik şəhər” prinsipi əsasında yaradılan yaşayış məhəllələri insanların gündəlik ehtiyac duyduğu əsas xidmətlərə daha rahat çıxışını təmin etməyə yönəlib.
Yeni Laçının simasında təhsil və səhiyyə infrastrukturu da mühüm yer tutur. Məktəblərin, xəstəxananın, peşə təhsili müəssisəsinin, mədəniyyət və turizm obyektlərinin yaradılması şəhərin yalnız yaşayış məntəqəsi kimi deyil, tam sosial-iqtisadi mərkəz kimi inkişaf etdirildiyini göstərir.
Laçının bərpasında enerji siyasəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rayonun su ehtiyatlarından istifadə etməklə yeni hidroenerji obyektləri yaradılır. “Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” su elektrik stansiyalarının 2026-cı il iyulun 11-də istifadəyə verilməsi bu istiqamətdə görülən işlərin mühüm nəticələrindən biridir. Hazırda Laçının elektrik tələbatının yaşıl enerji hesabına qarşılanması rayonun Azərbaycanın “yaşıl enerji zonası” siyasətində xüsusi mövqeyə malik olduğunu göstərir. Artıq istehsal edilən elektrik enerjisinin ölkənin enerji sisteminə ötürülməsi Laçının enerji potensialının yalnız yerli deyil, milli əhəmiyyət daşıdığını nümayiş etdirir.
Nəqliyyat infrastrukturu da Laçının gələcək inkişafında mühüm rol oynayır. Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunun inşası, yol boyunca tunel və körpülərin yaradılması rayonun region daxilində əlaqələrinin daha da genişlənməsinə şərait yaradacaq. Bu layihələr Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun vahid iqtisadi və logistika məkanına çevrilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Laçın Beynəlxalq Hava Limanının 28 may 2025-ci ildə istifadəyə verilməsi isə şəhərin nəqliyyat imkanlarını tamamilə yeni səviyyəyə yüksəltdi. Dəniz səviyyəsindən 1700 metr yüksəklikdə yerləşən aeroport Azərbaycanın ən yüksəkdə yerləşən hava limanı kimi diqqət çəkir. Müasir terminal və uçuş-enmə zolağı Laçının turizm, biznes və beynəlxalq tədbirlər baxımından əlçatanlığını artırır.
Laçının dirçəlişinin ən mühüm göstəricisi isə insanların doğma torpaqlarına qayıtmasıdır. 2023-cü ilin mayından etibarən laçınlıların şəhər və kəndlərə köçürülməsi prosesinə başlanılıb. 2026-cı ilin iyulunadək Laçın şəhərinə yüzlərlə ailənin, eləcə də Zabux, Sus və Bəylik kəndlərinə keçmiş məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi Böyük Qayıdış prosesinin real nəticələrini ortaya qoyur.
Böyük Qayıdışın mahiyyəti yalnız insanların öz evlərinə dönməsi ilə bitmir. Əsas məqsəd qayıdan insanların doğma yurdda normal həyat qurması, işlə təmin olunması, sosial xidmətlərdən yararlanması və rayonun iqtisadi həyatında fəal iştirak etməsidir. Bu baxımdan Laçında yeni iş yerlərinin yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Laçın Aqro-Sənaye Parkının yaradılması rayonun iqtisadi potensialının üzə çıxarılması baxımından mühüm layihələrdəndir. Burada mebel, yüngül sənaye, yeyinti, balıqçılıq və digər sahələr üzrə müəssisələrin fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulur. Yeni istehsal sahələrinin yaradılması həm məşğulluğun artmasına, həm də qayıdan əhalinin doğma yurdda iqtisadi fəallığının təmin edilməsinə xidmət edir.
Laçının inkişaf perspektivlərində turizm xüsusi yer tutur. Rayonun dağları, meşələri, çayları, bulaqları və zəngin tarixi-mədəni irsi turistlər üçün geniş imkanlar yaradır. İstirahət komplekslərinin, bulvarın, istirahət məkanlarının və kanat yolunun yaradılması şəhərin turizm imkanlarının genişləndirilməsinə istiqamətlənib.
Laçının 2025-ci ildə MDB-nin mədəniyyət paytaxtı elan olunması şəhərin mədəni və beynəlxalq əhəmiyyətinin yüksəldiyini göstərən mühüm hadisə oldu. Bu status Laçının mədəni irsinin, incəsənət imkanlarının və yeni inkişaf modelinin daha geniş auditoriyaya təqdim edilməsinə şərait yaratdı. “Hoçazfilm” yaradıcılıq studiyasının yaradılması da şəhərin mədəni həyatının inkişafı baxımından diqqətəlayiq addımlardandır. Belə layihələr Laçının tarixi, təbiəti və Qarabağın keçmişi ilə bağlı həqiqətlərin audiovizual formada təqdim edilməsinə imkan verir.
Bu səbəbdən 26 Avqust xalqımız üçün həm Zəfəri xatırlamaq, həm şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsini yad etmək, həm də Laçının gələcəyinə nəzər salmaq baxımından mühüm gündür. Laçın öz tarixinin yeni səhifəsini artıq azad, qurucu və inkişaf edən şəhər kimi yazır. Onun yeni siması Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaratdığı yeni həyatın ən parlaq göstəricilərindən biri olaraq gələcək nəsillərə Zəfərdən dirçəlişə gedən yolun canlı nümunəsini təqdim edir.

Elvin Əliyev
YAP Babək rayon təşkilatı sədrinin müavini