"İqtisadiyyat sadəcə sülhün nəticəsi deyil, sülhün dayağına çevriləcək" - POLİTOLOQ

"Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət və tranzit əlaqələrinin artıq praktik müstəviyə keçməsi Cənubi Qafqazda münaqişədən sonrakı reallığın mahiyyətcə dəyişdiyini göstərən mühüm prosesdir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında Mətbuat Şurası İH üzvü, politoloq Yeganə Hacıyeva deyib.Onun sözlərinə görə, ilk baxışda bu, iqtisadi münasibətlərin genişlənməsi kimi görünə bilər: "Əslində isə məsələ daha böyükdür: iqtisadi əlaqələr siyasi normallaşmanın nəticəsi olmaqla yanaşı, onun gələcəkdə geri dönməz xarakter almasının mühüm təminatlarından birinə çevrilə bilər.Çünki siyasi sənədlər dövlətlərin iradəsini ifadə edir, iqtisadi münasibətlər isə həmin iradəni gündəlik həyata keçirir. Sülh kağız üzərində elan edilə bilər, lakin onun davamlılığı yalnız o zaman möhkəmlənir ki, tərəflərin sülhün qorunmasında real və ölçülə bilən maraqları yaransın.Azərbaycanla Ermənistan arasında ticarətin və tranzitin bərpasının əsas siyasi əhəmiyyəti də məhz buradadır.Uzun illər bir-birinə qarşı bağlı olan iki iqtisadi məkan indi tədricən yenidən əlaqələnməyə başlayır.Azərbaycan ərazisindən Ermənistana üçüncü ölkələrdən tranzit yüklərin keçməsinə imkan yaradılması bu baxımdan yalnız texniki-logistik qərar deyil.Bu addım həm də göstərir ki, regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin gələcəyi artıq qarşıdurma məntiqi ilə deyil, qarşılıqlı fayda prinsipi ilə qurula bilər.Burada rəqəmlərin özü qədər onların arxasındakı siyasi məna əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın Ermənistana ixracının həcmi hələlik böyük iqtisadi göstərici sayıla bilməz.Lakin ilkin mərhələdə əsas məsələ ticarətin neçə milyon dollar təşkil etməsi deyil, iki ölkə arasında əvvəllər mümkün olmayan iqtisadi münasibətlərin artıq mümkün və praktik hala gəlməsidir.Çünki hər bir yeni ticarət əməliyyatı yalnız mal dövriyyəsi yaratmır. O, sahibkarlar arasında əlaqə, logistika marşrutu, gömrük proseduru, bank əməliyyatı, müqavilə və yeni institusional təmas yaradır. Bu əlaqələrin sayı artdıqca iki ölkənin münasibətlərində qarşılıqlı asılılığın elementləri də formalaşır. Və burada iqtisadiyyat siyasətin ən səssiz, lakin ən təsirli alətlərindən birinə çevrilir.Siyasi ritorikanın dəyişməsi bir gün ərzində baş verə bilər. İqtisadi münasibətlərin qurulması isə daha yavaş gedir.Lakin bir dəfə qurulduqdan sonra onun yaratdığı maraqları geri çevirmək daha çətin olur. Çünki artıq prosesə dövlətlərdən başqa şirkətlər, sahibkarlar, daşıyıcılar, logistika operatorları və istehlakçılar da qoşulur.Başqa sözlə, sülh siyasi qərardan iqtisadi marağa çevrilməyə başlayır.Bu isə Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.Əgər əvvəllər iki ölkənin münasibətlərinin əsas gündəliyini təhlükəsizlik, sərhəd və münaqişə təşkil edirdisə, indi həmin gündəliyə tədricən ticarət, tranzit, logistika və regional bağlantılar əlavə olunur. Bu dəyişiklik münasibətlərin mahiyyətinə təsir edə biləcək keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır.Azərbaycan baxımından prosesin xüsusi strateji üstünlüyü var. Ölkə artıq yalnız Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsində deyil, onun yeni iqtisadi xəritəsində də əsas aktorlardan birinə çevrilir. Şərq və Qərb, Şimal və Cənub istiqamətlərində formalaşan nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycanın coğrafi mövqeyini geoiqtisadi üstünlüyə çevirir.Ermənistanla nəqliyyat əlaqələrinin normallaşması isə bu üstünlüyü daha da genişləndirə bilər.Çünki regional yolların açılması Azərbaycanın tranzit imkanlarını yalnız bir istiqamətdə deyil, daha geniş Avrasiya məkanında artırmaq potensialına malikdir.Burada mühüm bir məqam da var: Azərbaycanın regional bağlantıların açılmasına münasibəti onun iqtisadi gücünün siyasi alətə çevrilməsinin yeni formasını nümayiş etdirir.Bakı öz nəqliyyat və logistika imkanlarından istifadə etməklə regionda yeni əməkdaşlıq arxitekturasının formalaşmasına təsir göstərə bilər.Ermənistan üçün isə bu prosesin əhəmiyyəti daha fundamental xarakter daşıyır. Çünki regional kommunikasiyaların genişlənməsi ölkənin uzun müddət mövcud olmuş iqtisadi məhdudiyyətlərini azaltmaq, yeni bazarlara çıxış əldə etmək və Cənubi Qafqazın iqtisadi proseslərinə daha fəal qoşulmaq imkanı yaradır.Bu mənada Azərbaycanla iqtisadi əlaqələrin inkişafı Ermənistan üçün yalnız Azərbaycan bazarına çıxış məsələsi deyil. Bu, Ermənistanın öz regional iqtisadi gələcəyinə dair seçimidir.Məhz buna görə qarşıdakı mərhələdə siyasi münasibətlərin inkişafını yalnız diplomatik bəyanatlarla ölçmək düzgün olmazdı. Əsl göstərici iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin nə dərəcədə davamlı, institusional və qarşılıqlı faydalı sistemə çevrilməsidir.Xüsusi qeyd edim ki, təhlükəsizlik aspektində isə proses daha da əhəmiyyətlidir.Çünki nəqliyyat dəhlizlərinin açılması ilə sərhədlərin funksiyası dəyişir. Sərhəd artıq yalnız təhlükəsizlik xətti deyil, eyni zamanda iqtisadi axınların idarə olunduğu məkan olur.Malların, insanların və nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti artdıqca tərəflər həmin axınların təhlükəsizliyinin təmin edilməsində qarşılıqlı maraq əldə edirlər.Beləliklə, iqtisadi əlaqələr təhlükəsizliyin alternativi deyil, onun yeni komponentinə çevrilir. Bu, Cənubi Qafqaz üçün prinsipial dəyişiklikdir. Çünki uzun illər regionun təhlükəsizlik modeli qarşılıqlı etimadsızlıq və ayrılma üzərində qurulmuşdu.İndi isə bunun əksinə olaraq, müəyyən sahələrdə qarşılıqlı asılılıq üzərində təhlükəsizlik modeli formalaşa bilər. Əlbəttə, ticarətin başlaması bütün siyasi problemləri avtomatik həll etmir. İqtisadi əməkdaşlıq siyasi iradəni əvəz edə bilməz. Lakin o, siyasi razılaşmaların cəmiyyətlər və dövlət institutları səviyyəsində möhkəmlənməsi üçün yeni zəmin yaradır.Ən mühüm məsələ də budur: münasibətlərin gələcək inkişafı ticarətin sadəcə mövcud olmasından deyil, onun genişlənməsindən asılı olacaq.Əgər bu gün söhbət ayrı-ayrı yük daşımalarından gedirsə, sabah daha geniş logistika şəbəkələrindən, qarşılıqlı investisiyalardan, istehsal və xidmət sektorlarında əməkdaşlıqdan danışmaq mümkün olacaq.Əgər bu proses ardıcıl şəkildə davam edərsə, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlər tədricən keçmiş münaqişənin siyasi gündəliyindən çıxaraq gələcəyin iqtisadi gündəliyinə keçə bilər.Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət və tranzitin bərpası məhz belə bir perspektivin ilk iqtisadi konturlarını yaradır.Əgər bu proses siyasi iradə, institusional mexanizmlər və qarşılıqlı iqtisadi maraqlarla dəstəklənərsə, Cənubi Qafqazda yeni münasibətlər modeli yarana bilər: siyasi sərhədlərin qorunduğu, lakin iqtisadi əlaqələrin həmin sərhədləri qarşıdurma xəttindən əməkdaşlıq xəttinə çevirdiyi bir model.Belə bir vəziyyətdə iqtisadiyyat sadəcə sülhün nəticəsi deyil, sülhün dayağına çevriləcək. Və bəlkə də Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin qarşıdakı mərhələsində ən böyük strateji dəyişiklik məhz bundan ibarət olacaq: dünən təhlükəsizlik risklərinin mənbəyi kimi qəbul edilən sərhədlər sabah iqtisadi əlaqələrin keçid nöqtəsinə, tranzit marşrutlarına və qarşılıqlı maraqların kəsişmə məkanına çevrilə bilər.Bu isə Cənubi Qafqazın yalnız siyasi deyil, iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasının da yenidən qurulması deməkdir".

Müəllif: Lətifə Musayeva