Beynəlxalq münasibətlərdə ədalət və bərabər yanaşma prinsipləri - ŞƏRH

Siyasətdə ikili standartlara qarşı mübarizə və beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ardıcıl şəkildə müdafiə olunması müasir beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm məsələlərindən biridir. Dövlətlər arasında münasibətlərin sağlam əsaslar üzərində qurulması, sülhün və təhlükəsizliyin qorunması, xalqların hüquqlarına hörmətlə yanaşılması üçün beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri bütün ölkələrə eyni şəkildə tətbiq edilməlidir. Lakin dünya siyasətində bəzən eyni hadisələrə müxtəlif yanaşmaların nümayiş etdirilməsi, dövlətlərin maraqlarından asılı olaraq fərqli mövqelərin ortaya qoyulması ikili standartlar problemini gündəmə gətirir. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində bu cür yanaşmalara qarşı öz mövqeyini ifadə etdiyini və dövlətlərin suveren hüquqlarına hörmət edilməsinin vacibliyini vurğulayır.
İkili standartlar dedikdə, eyni və ya oxşar siyasi hadisələrə, beynəlxalq hüquq pozuntularına və dövlətlərin davranışlarına müxtəlif meyarlarla yanaşılması nəzərdə tutulur. Bir halda qətiyyətlə müdafiə olunan prinsiplərin başqa bir vəziyyətdə nəzərə alınmaması beynəlxalq münasibətlərdə etimadın zəifləməsinə səbəb olur. Əgər beynəlxalq hüquq normaları yalnız müəyyən dövlətlərin maraqlarına uyğun gəldikdə əsas götürülürsə, bu zaman həmin normaların ümumbəşəri xarakteri və beynəlxalq sistemdəki rolu sual altına düşür. Buna görə də beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin edilməsi yalnız hüquqi məsələ deyil, həm də qlobal sabitliyin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın xarici siyasətində dövlət suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin müdafiəsi mühüm yer tutur. Ölkəmiz uzun illər ərzində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli ilə bağlı beynəlxalq təşkilatların diqqətini ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və dövlətlərin suverenliyi prinsiplərinə yönəltmişdir. Azərbaycan torpaqlarının işğal altında olduğu dövrdə yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşmüş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış, tarixi və mədəni irsə ciddi ziyan dəymişdir. Bu problemlərin beynəlxalq səviyyədə həlli üçün aparılan siyasi və diplomatik fəaliyyət ölkənin xarici siyasət gündəliyində mühüm yer tutmuşdur.Azərbaycanın mövqeyinə görə, beynəlxalq hüququn prinsipləri bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətli olmalı, hər hansı ölkənin siyasi və ya iqtisadi gücündən asılı olaraq dəyişməməlidir. Dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət, sərhədlərin toxunulmazlığı, daxili işlərə qarışmamaq və mübahisələrin sülh yolu ilə həlli beynəlxalq münasibətlərin fundamental prinsipləridir. Bu prinsiplərin seçici şəkildə tətbiqi isə dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadı zəiflədə və mövcud münaqişələrin həllini çətinləşdirə bilər. Məhz buna görə Azərbaycan beynəlxalq platformalarda hüquqi bərabərliyin və ədalətli yanaşmanın vacibliyini ön plana çəkir.
İkili standartlar məsələsi xüsusilə uzunmüddətli münaqişələrin həlli prosesində özünü göstərir. Münaqişələr zamanı tərəflərin hüquq və öhdəliklərinə eyni meyarlarla yanaşılması, mülki əhalinin təhlükəsizliyinin qorunması və beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinin yerinə yetirilməsi vacibdir. Hər hansı hadisəyə münasibət yalnız siyasi maraqlarla deyil, mövcud faktlar və hüquqi normalar əsasında formalaşdırılmalıdır. Əks halda, beynəlxalq ictimaiyyətin münaqişələrin həllində vasitəçilik imkanları və qəbul etdiyi qərarların etibarlılığı zəifləyə bilər.
Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı da bu məsələlər baxımından əhəmiyyətlidir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT, Avropa Şurası və digər beynəlxalq qurumlar dövlətlər arasında dialoqun inkişaf etdirilməsi, münaqişələrin qarşısının alınması və hüquqi prinsiplərin təşviqi üçün mühüm platformalardır. Bu təşkilatların fəaliyyətinin səmərəli olması onların qəbul etdiyi prinsiplərin ardıcıl şəkildə tətbiqindən asılıdır. Beynəlxalq qurumlar qarşılaşdıqları problemlərə münasibətdə obyektivlik, şəffaflıq və hüquqi əsaslandırma nümayiş etdirdikdə onların nüfuzu və qərarlarına olan etimad da möhkəmlənir.
İkili standartlara qarşı mübarizənin mühüm istiqamətlərindən biri də informasiya müstəvisində obyektivliyin qorunmasıdır. Müasir dövrdə informasiya vasitələri və rəqəmsal platformalar dövlətlər haqqında təsəvvürlərin formalaşmasına ciddi təsir göstərir. Bəzən siyasi hadisələr birtərəfli şəkildə təqdim olunur, müəyyən faktlar ön plana çəkilir, digərləri isə kifayət qədər işıqlandırılmır. Belə şəraitdə faktlara əsaslanan məlumatların yayılması, müxtəlif mövqelərin öyrənilməsi və hadisələrin hüquqi kontekstdə qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması da ölkənin diplomatik və informasiya fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindəndir.Bununla yanaşı, ikili standartlara qarşı mübarizə yalnız digər dövlətlərin və ya beynəlxalq təşkilatların mövqelərinin tənqid edilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu mübarizə, ilk növbədə, ümumi prinsiplərin ardıcıl müdafiəsini, faktların obyektiv qiymətləndirilməsini və hüquqi meyarların bütün tərəflərə eyni şəkildə tətbiqini tələb edir. Hər bir dövlət öz mövqeyini əsaslandırarkən beynəlxalq hüququn tələblərini nəzərə almalı, mübahisəli məsələlərin həllində dialoqa və diplomatik vasitələrə üstünlük verməlidir. Belə yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı məsuliyyətin güclənməsinə şərait yaradır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsindən sonra regionda yaranmış yeni reallıqlar da beynəlxalq hüquq və ədalət məsələlərini yenidən gündəmə gətirmişdir. Hazırda Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin edilməsi, dövlətlər arasında etimadın yaradılması və əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi mühüm vəzifələrdəndir. Bu prosesdə tərəflərin suverenliyinə hörmət, sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin inkişafı, humanitar məsələlərin həlli xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sülhün uzunmüddətli olması üçün siyasi bəyanatlarla yanaşı, hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi də vacibdir.
Beynəlxalq münasibətlərdə ədalətli yanaşmanın təmin olunması ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə dünya birliyinin maraqlarına xidmət edir. İqtisadi, siyasi və hərbi imkanlarından asılı olmayaraq bütün dövlətlərin beynəlxalq hüquq qarşısında bərabərliyi qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu prinsipin qorunması kiçik dövlətlərin hüquqlarının müdafiəsi, münaqişələrin qarşısının alınması və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi bərabərlik prinsipi formal bəyanat olaraq qalmamalı, beynəlxalq qərarların qəbulunda və həyata keçirilməsində öz əksini tapmalıdır.

Rəvanə Seyidova
YAP Ordubad rayon təşkilatının fəalı