Böyük Qayıdış və tarixi şəhərin gələcək inkişaf strategiyası - ŞƏRH

Şuşa Azərbaycanın tarixində elə bir şəhərdir ki, onun taleyini xalqın milli yaddaşından, dövlətçilik ənənələrindən, mədəni irsindən və müasir siyasi tarixindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Qarabağın qoynunda, mürəkkəb dağlıq relyefdə yerləşən bu qədim şəhər əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, poeziyasının və ictimai fikrinin mühüm mərkəzlərindən biri olub. Şuşanın adı xalqımızın mənəvi dünyasında milli qürur, doğma yurda bağlılıq, tarixi irsə sədaqət və azadlıq arzusu ilə assosiasiya olunur. Buna görə də 8 Noyabr – Şuşa şəhəri günü Azərbaycan cəmiyyətinin həyatında xüsusi yer tutur. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın işğaldan azad edilməsi ölkəmizin müasir tarixində həlledici hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Bu hadisə 44 günlük Vətən müharibəsinin gedişinə ciddi təsir göstərməklə yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi dönüş yaratdı. Şuşanın azadlığı hərbi uğurun, siyasi iradənin və milli birliyin təzahürü olmaqla yanaşı, uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların qayıdış ümidlərini də gücləndirdi. Lakin tarixi qələbənin əsl nəticələri onun ardınca görülən işlərdə, azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulmasında, insanların təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsində, iqtisadi imkanların yaradılmasında və mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsində özünü göstərir. Son altı ilin təcrübəsi Şuşanın inkişafına daha geniş prizmadan yanaşmağı tələb edir. Bu dövr hərbi qələbədən siyasi reallıqların dəyişməsinə, dövlət suverenliyinin tam bərpasından Böyük Qayıdışa, tarixi abidələrin bərpasından müasir şəhərsalma və beynəlxalq mədəni diplomatiya təşəbbüslərinə qədər çoxsaylı prosesləri əhatə edir. Mən hesab edirəm ki, Şuşa şəhəri gününün ictimai və tarixi mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün bu proseslərə vahid sistem daxilində yanaşmaq lazımdır. Çünki Şuşanın gələcəyi keçmişin yaddaşını qorumaqla yanaşı, bugünkü insanların ehtiyaclarına cavab verən və gələcək nəsillər üçün dayanıqlı inkişaf imkanları yaradan şəhər modelinin formalaşdırılmasından asılıdır. Şuşanın əsası 1752-ci ildə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulub. Şəhər qısa müddətdə Qarabağ xanlığının mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevrilib. Təbii müdafiə imkanları, dağlıq ərazidə yerləşməsi və strateji mövqeyi onun hərbi-siyasi əhəmiyyətini artırıb. Zaman keçdikcə Şuşa həm də Azərbaycanın mədəni həyatında özünəməxsus məktəb formalaşdırıb. Bu şəhərin tarixi əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyi və hərbi-strateji imkanları ilə məhdudlaşmır. Şuşa Azərbaycan musiqisinin, muğam sənətinin, poeziyanın, ədəbiyyatın və memarlığın inkişafına mühüm töhfələr verib. Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xurşidbanu Natəvan, Xan Şuşinski və digər görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və yaradıcılığı bu şəhərin milli mədəniyyət tarixindəki mövqeyini müəyyənləşdirir. Şuşanın mədəni mühitini fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri musiqi ilə ədəbiyyatın, ənənə ilə yaradıcılığın, fərdi istedadla ictimai düşüncənin qarşılıqlı təsiridir. Burada formalaşan sənət ənənələri Azərbaycan mədəniyyətinin müxtəlif bölgələrinə təsir göstərib və ölkəmizin mədəni nüfuzunun artmasına xidmət edib. Şəhərin memarlıq irsi də onun tarixi kimliyinin mühüm tərkib hissəsidir. Tarixi məscidlər, yaşayış evləri, karvansaralar, bulaqlar, ictimai binalar və küçə quruluşu Şuşanın əsrlər boyu formalaşmış şəhər mədəniyyətini əks etdirir. Bu abidələr keçmiş dövrlərin həyat tərzi, sənətkarlıq ənənələri və estetik düşüncəsi haqqında mühüm məlumatlar daşıyır. 1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğal edilməsi Azərbaycan cəmiyyəti üçün ağır tarixi itki oldu. Şəhərin sakinləri doğma evlərindən didərgin düşdülər, tarixi-mədəni irs zərər gördü, normal ictimai və iqtisadi həyat uzun müddət dayandı. Şuşa ilə bağlı xatirələr ailələrdə, ədəbi əsərlərdə, musiqidə və ictimai yaddaşda yaşamaqda davam etdi. İşğal illərində Şuşa Azərbaycan xalqı üçün həm itirilmiş yurdun, həm də geri qayıdış ümidinin rəmzinə çevrildi. Bu baxımdan, 2020-ci il noyabrın 8-də şəhərin azad edilməsi hərbi nəticədən daha geniş məna daşıyırdı. Bu hadisə milli yaddaşın bərpası və tarixi ədalətin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ təşkil etdi. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra şəhər və kəndlər işğaldan azad edildi. Noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması isə müharibənin gedişinə və nəticələrinə ciddi təsir göstərdi. Şuşa əməliyyatı mürəkkəb dağlıq relyefdə aparılan hərbi əməliyyatların çətinliyini və strateji məntəqələrin əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Şəhərin coğrafi mövqeyi, Qarabağın mərkəzi hissəsinə münasibətdə yerləşməsi və tarixi-siyasi simvolizmi onun azad edilməsini xüsusi əhəmiyyətli hadisəyə çevirdi. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılması və münaqişədən sonrakı vəziyyətin tənzimlənməsi üçün ilkin çərçivə yaratdı. Bununla belə, müharibənin başa çatması regionda bütün siyasi, humanitar və təhlükəsizlik məsələlərinin avtomatik həll edilməsi demək deyildi. Sonrakı dövrdə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, qarşılıqlı etimadın qurulması və sülh münasibətlərinin hüquqi əsaslarının formalaşdırılması əsas məsələlərdən birinə çevrildi. Şuşanın azad edilməsi Azərbaycan dövlətinin hərbi-siyasi imkanlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişafı üçün də yeni şərait yaratdı. Lakin bu imkanların davamlı nəticələrə çevrilməsi üçün müharibədən sonra uzunmüddətli quruculuq, sosial siyasət və iqtisadi inkişaf istiqamətlərində ardıcıl addımlar atılmalı idi. Bu mərhələnin əsas dərsi ondan ibarətdir ki, hərbi qələbənin siyasi nəticələri səmərəli idarəetmə, təhlükəsizlik və inkişaf siyasəti ilə möhkəmləndirilməlidir. Şuşanın gələcək taleyi də məhz bu vəzifələrin ardıcıl icrası ilə bağlıdır. 2021-ci il mayın 7-də Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi. Bu qərar şəhərin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Şuşanın tarixi irsinin qorunması, mədəni həyatının canlandırılması, memarlıq abidələrinin bərpası və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yenidənqurma işlərinin aparılması üçün ilkin mərhələdə nəqliyyat, enerji, rabitə, su təchizatı və digər mühüm infrastrukturun bərpasına ehtiyac var idi. Şuşaya aparan Zəfər yolunun inşası şəhərin ölkənin digər əraziləri ilə əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynadı. Eyni zamanda, yaşayış binalarının, ictimai məkanların və dövlət xidmətləri üçün zəruri obyektlərin yaradılması istiqamətində işlərə başlanıldı. Tarixi-mədəni irsin bərpası da həmin dövrün əsas prioritetlərindən biri oldu. Molla Pənah Vaqifin məqbərəsinin bərpası, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün ev-muzeylərinin yenidən qurulması şəhərin mədəni yaddaşının qorunmasına yönəlmiş mühüm addımlar idi. Bu işlərdə əsas məsələ keçmişin memarlıq simasını qorumaqla müasir yaşayış tələblərini uzlaşdırmaqdır. Şuşa tarixi şəhər olduğu üçün onun bərpası adi tikinti prosesi kimi qiymətləndirilə bilməz. Hər bir müdaxilə şəhərin ümumi memarlıq görünüşünə, tarixi məkanların bütövlüyünə və gələcək nəsillərə ötürüləcək irsin keyfiyyətinə təsir göstərir. 2021-ci il göstərdi ki, Şuşanın dirçəldilməsi kompleks yanaşma tələb edir. Tarixi irs, infrastruktur, sosial xidmətlər və iqtisadi inkişaf bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilməlidir. 2022-ci ilin Azərbaycanda “Şuşa İli” elan olunması şəhərin tarixi və mədəni irsinin daha geniş təbliği üçün mühüm imkan yaratdı. İl ərzində Şuşanın tarixi şəxsiyyətləri, musiqi ənənələri, memarlıq abidələri və Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı rolu ilə bağlı tədbirlər keçirildi. “Şuşa İli” təşəbbüsünün əhəmiyyəti onun simvolik xarakteri ilə məhdudlaşmırdı. Bu təşəbbüs şəhərin tarixi irsinin elmi araşdırılması, gənc nəslin milli mədəniyyət haqqında biliklərinin artırılması və Şuşanın beynəlxalq mədəni əlaqələrdə mövqeyinin gücləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaratdı. Şuşanın 2023-cü il üçün Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı, 2024-cü il üçün isə İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı seçilməsi onun beynəlxalq mədəniyyət məkanındakı mövqeyini daha da gücləndirdi. Bu statuslar şəhərin digər ölkələrlə mədəni əməkdaşlığını genişləndirmək, beynəlxalq tədbirlər keçirmək və Azərbaycan mədəniyyətini daha geniş auditoriyaya təqdim etmək üçün imkanlar yaratdı. Mədəni diplomatiyanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, dövlətlər və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma üçün əlavə platformalar formalaşdırır. Musiqi, poeziya, memarlıq və tarixi irs siyasi sərhədlərdən kənara çıxan ortaq dəyərlər yarada bilər. Şuşanın beynəlxalq mədəniyyət mərkəzi kimi inkişafı üçün tədbirlərin sayının artırılması ilə yanaşı, onların keyfiyyəti, davamlılığı və beynəlxalq elmi-mədəni əməkdaşlığa verdiyi töhfə də mühüm göstəricidir. Şəhərin mədəni potensialı uzunmüddətli proqramlar, elmi tədqiqatlar, sənət təhsili və beynəlxalq mübadilə vasitəsilə daha da genişləndirilə bilər. 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan Qarabağ bölgəsində dövlət suverenliyini tam bərpa etdi. Bu hadisə 2020-ci ildə əldə olunmuş hərbi qələbədən sonrakı siyasi proseslərdə yeni mərhələ açdı. Dövlət suverenliyinin tam bərpası ərazilərin vahid hüquqi və inzibati idarəetmə sisteminə daxil edilməsini, təhlükəsizlik məsələlərinin yeni şəraitdə həllini və uzunmüddətli inkişaf planlarının daha geniş əraziləri əhatə etməsini mümkün etdi. Bununla yanaşı, regionda davamlı sülhün qurulması üçün diplomatik danışıqların, hüquqi razılaşmaların və qarşılıqlı öhdəliklərin əhəmiyyəti qorunub saxlanıldı. Şuşa baxımından bu mərhələ şəhərin və ətraf yaşayış məntəqələrinin inkişafının vahid dövlət idarəçiliyi və planlaşdırma sistemi daxilində davam etdirilməsi üçün yeni imkanlar yaratdı. Şəhərin tarixi irsinin qorunması, infrastrukturun genişləndirilməsi və sakinlərin qayıdışı uzunmüddətli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətləri kimi ön plana çıxdı. Bununla belə, siyasi nəticələrin davamlı sabitliyə çevrilməsi üçün regionda qarşılıqlı suverenliyə hörmət, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin açılması və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. Tarixi münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması ilə gələcəyə yönəlmiş sülh münasibətlərinin qurulması bir-birini tamamlayan proseslərdir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş siyasi və hərbi nəticələri sosial rifah, iqtisadi inkişaf və regional sabitliklə möhkəmləndirməkdir. Şuşanın gələcək inkişafı da bu ümumi strategiyanın mühüm hissəsidir. 2024-cü il mayın 10-da Şuşada ilk yaşayış kompleksinin açılışı keçirildi və keçmiş məcburi köçkünlərin şəhərə qayıdışına başlanıldı. İlkin mərhələdə 20 ailə olmaqla 88 nəfər Şuşaya köçürüldü. Yaşayış kompleksi 23 binadan və 450 mənzildən ibarət idi. Bu hadisə şəhərin müasir tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Rəsmi məlumatlara görə, həmin ilin mayında Şuşaya ilk ailələrin qayıtması ilə uzun illər davam edən həsrətin aradan qaldırılması istiqamətində real addım atıldı. Sonrakı dövrdə köç prosesi davam etdirildi və yeni ailələr doğma şəhərlərində məskunlaşmağa başladılar. Böyük Qayıdışın mahiyyətini anlamaq üçün onun insan amili ilə bağlı tərəflərinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Məcburi köçkünlük insanların yaşayış yerini dəyişməsi ilə bitmir. Bu proses ailə münasibətlərinə, sosial əlaqələrə, uşaqların təhsilinə, məşğulluğa və insanların özlərini cəmiyyətin bir hissəsi kimi hiss etməsinə təsir göstərir. Doğma şəhərə qayıdış isə ailələrin əvvəlki yaşayış mühitinə yenidən bağlanması, ailə xatirələrinin bərpası və gələcək nəsillərin doğulduqları yer haqqında canlı təcrübə qazanması deməkdir. Şuşaya qayıdan ailələr üçün bu proses mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Lakin davamlı məskunlaşma üçün yaşayış binalarının tikilməsi ilə yanaşı, təhsil, səhiyyə, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, məşğulluq və sosial müdafiə məsələləri də həll olunmalıdır. İnsanların şəhərdə uzunmüddətli yaşaması üçün gündəlik ehtiyaclarını qarşılayan infrastrukturun fasiləsiz fəaliyyəti vacibdir. 2024-cü il Şuşanın bərpasında fiziki quruculuqla sosial dirçəlişin birləşdiyi mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Şəhərin yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi Böyük Qayıdış proqramının real nəticələrini göstərən mühüm nümunədir. 2025-ci ildə Şuşada yaşayış infrastrukturunun genişləndirilməsi və tarixi-mədəni irsin bərpası istiqamətində işlər davam etdirildi. Mayın 9-da şəhərdə dördüncü yaşayış kompleksinin təməli qoyuldu. Layihəyə 16 binanın və 274 mənzilin inşası, eləcə də zəruri sosial infrastrukturun yaradılması daxil idi. Həmin tarixə olan rəsmi məlumata görə, Şuşaya 376 ailə, ümumilikdə 1409 nəfər qayıtmışdı. Bu göstəricilər qayıdışın mərhələli şəkildə genişləndiyini göstərirdi. Bununla yanaşı, Şuşanın inkişafını yalnız yeni yaşayış binalarının sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Şəhərin gələcək dayanıqlılığı insanların iqtisadi fəallığından, sosial xidmətlərin keyfiyyətindən və mədəni həyatın davamlılığından asılıdır. İqtisadi inkişaf baxımından Şuşanın bir sıra üstünlükləri mövcuddur. Şəhərin tarixi və mədəni irsi turizm, yaradıcı sənayelər, sənətkarlıq, mehmanxana və xidmət sahələrinin inkişafı üçün imkan yaradır. Beynəlxalq festivallar, mədəni tədbirlər və tarixi məkanlara maraq şəhərin iqtisadi fəaliyyətini genişləndirə bilər. Lakin iqtisadi inkişafın davamlı olması üçün yeni iş yerləri yaradılmalı, yerli sahibkarlığın inkişafına şərait formalaşdırılmalı və sakinlərin iqtisadi fəaliyyətə qoşulması təşviq edilməlidir. Şuşada yaradılan iqtisadi imkanların yerli əhalinin gəlirlərinə, peşə bacarıqlarına və sosial rifahına real təsir göstərməsi vacibdir. Şəhərin tarixi simasının qorunması da iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən biridir. Turizm və tikinti fəaliyyətinin genişlənməsi memarlıq irsinə, təbii landşafta və şəhərin tarixi bütövlüyünə zərər verməməlidir. Buna görə də iqtisadi planlaşdırma ilə mədəni irsin mühafizəsi arasında tarazlıq yaradılmalıdır.2026-cı il Şuşa rayonunda qayıdış prosesinin şəhərdən ətraf yaşayış məntəqələrinə doğru genişlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. 19 may 2026-cı il tarixinə Şuşa şəhərində 377 ailənin, ümumilikdə 1411 nəfərin məskunlaşdığı barədə məlumat verilmişdi. Həmin dövrdə sosial infrastrukturun inkişafı, yeni yaşayış komplekslərinin tikintisi və tarixi binaların bərpası davam edirdi. 2026-cı il mayın 28-də Böyük Qaladərəsi kəndində bərpa işlərinin gedişi və sakinlərin qayıdışı ilə bağlı məlumat verildi. İyulun 11-də isə Kiçik Qaladərəsi kəndində fərdi yaşayış evlərinin bərpası və infrastrukturun yaradılması üzrə işlər nəzərdən keçirildi. Həmin vaxt kənddə 66 fərdi evin olduğu, onlardan 47-nin bərpasının mümkün sayıldığı, 26 evin yaşayış üçün hazırlandığı və ilkin mərhələdə 15 ailənin — 51 nəfərin kəndə qayıtdığı bildirilirdi. Bu məlumatlar Şuşa rayonunda Böyük Qayıdışın şəhər mərkəzi ilə məhdudlaşmadığını, kənd yaşayış məntəqələrinin də bərpa prosesinə cəlb olunduğunu göstərir. Şəhər və kəndlərin inkişafı arasında əlaqənin qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şuşa şəhəri mədəniyyət, turizm, xidmət və inzibati fəaliyyət baxımından mühüm mərkəz kimi inkişaf edə bilər. Ətraf kəndlərdə isə fərdi yaşayış evlərinin bərpası, kommunal infrastrukturun yaradılması, kənd təsərrüfatı və yerli təsərrüfat fəaliyyətinin təşkili üçün imkanlar formalaşdırılmalıdır. Belə yanaşma əhalinin müxtəlif yaşayış məntəqələrində davamlı məskunlaşmasına, yerli iqtisadi əlaqələrin bərpasına və rayonun ümumi inkişafının tarazlaşdırılmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, qayıdışın təhlükəsizliyi, minalardan təmizləmə, yolların vəziyyəti, su və enerji təminatı, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı daim diqqətdə saxlanılmalıdır. Qayıdışın uğuru insanların doğma yurda qayıtması ilə yanaşı, orada təhlükəsiz və ləyaqətli həyat qurması ilə müəyyən edilir. Böyük Qayıdış proqramı Azərbaycanın müharibədən sonrakı inkişaf siyasətinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu proqramın əsas məqsədi keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıdışını təmin etmək, yaşayış şəraitini bərpa etmək və azad edilmiş əraziləri ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiya etməkdir. Şuşa bu prosesin simvolik və praktiki baxımdan mühüm mərkəzlərindən biridir. Şəhərə qayıdan ailələrin sayı artdıqca yaşayış infrastrukturunun, sosial xidmətlərin və iqtisadi fəaliyyətin paralel inkişafına ehtiyac da artır. Mənim qənaətimə görə, Böyük Qayıdışın nəticələri qiymətləndirilərkən köçürülən ailələrin sayı ilə yanaşı, onların məşğulluq səviyyəsi, sosial xidmətlərdən istifadə imkanları, yaşayış şəraiti və uzunmüddətli məskunlaşması da nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma qayıdış siyasətinin keyfiyyətini müəyyən etməyə və gələcək qərarları real ehtiyaclar əsasında formalaşdırmağa imkan verər. Şuşanın bərpasında ən mühüm vəzifələrdən biri onun tarixi memarlıq simasının qorunmasıdır. Şəhərin abidələri, tarixi küçələri, məscidləri, bulaqları, yaşayış evləri və m ədəni məkanları əsrlər boyu formalaşmış memarlıq ənənələrinin daşıyıcılarıdır. İşğal illərində zərər görmüş və dağıdılmış tarixi obyektlərin bərpası şəhərin mədəni yaddaşının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün ev-muzeyləri, Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi, tarixi bulaqlar və digər abidələr Şuşanın zəngin irsinin əsas elementlərindəndir. Bərpa işləri aparılarkən tarixi sənədlər, arxiv materialları, fotoşəkillər, memarlıq ölçüləri və elmi araşdırmalar əsas götürülməlidir. Orijinal materialların qorunması, tarixi detalların dəqiq bərpası və müasir əlavələrin memarlıq mühitinə uyğunlaşdırılması peşəkar konservasiyanın əsas prinsiplərindəndir. Tarixi irsin qorunması şəhərin turizm potensialının artırılması üçün də vacibdir. Lakin mədəni irsin iqtisadi resursa çevrilməsi onun qorunması və elmi əhəmiyyətinin saxlanılması şərti ilə həyata keçirilməlidir. Tarixi abidələr yalnız ziyarət məkanları deyil, eyni zamanda xalqın keçmişi, mədəni yaddaşı və kimliyi haqqında məlumat daşıyan mənbələrdir. Şuşanın tarixi simasının qorunması üçün abidələrin mühafizəsi ilə yanaşı, onların ətraf mühitinin, tarixi küçə quruluşunun və ümumi şəhər mənzərəsinin də saxlanılması vacibdir. Müasir tikililər şəhərin tarixi görünüşünə uyğunlaşdırılmalı, yeni layihələrdə memarlıq bütövlüyü əsas götürülməlidir. Şuşanın dağlıq relyefi, təbii landşaftı və tarixi tikililəri şəhərsalma qərarlarında xüsusi yanaşma tələb edir. Burada yenidənqurma işləri yalnız tikinti həcminin artırılması ilə ölçülməməlidir. Əsas məqsəd təhlükəsiz, əlçatan, ekoloji cəhətdən dayanıqlı və tarixi kimliyi qorunan yaşayış mühiti yaratmaqdır. Müasir şəhərsalmanın əsas prinsipləri enerji səmərəliliyi, su resurslarının qorunması, tullantıların düzgün idarə olunması, yaşıllıq sahələrinin saxlanılması və ictimai nəqliyyatın inkişafını əhatə edir. Bu prinsiplərin Şuşada tətbiqi şəhərin uzunmüddətli dayanıqlılığını gücləndirə bilər. Dağlıq ərazidə yerləşən şəhərlərdə yağış sularının idarə olunması, torpaq eroziyasının qarşısının alınması, yamacların dayanıqlılığı və tikinti fəaliyyətinin təbii mühitə təsiri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də infrastruktur layihələri mühəndis-geoloji və ekoloji qiymətləndirmələr əsasında həyata keçirilməlidir. Turizmin genişlənməsi ilə bağlı olaraq şəhərin ekoloji daşıma qabiliyyəti də nəzərə alınmalıdır. Ziyarətçilərin sayının artması iqtisadi imkanlar yaratsa da, su təminatı, tullantıların idarə olunması, nəqliyyat və tarixi məkanların qorunması baxımından əlavə tələblər formalaşdırır. Şuşanın inkişafı üçün müasir texnologiyaların tətbiqi də əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal şəhər idarəçiliyi, enerji istehlakının monitorinqi, su itkilərinin azaldılması və infrastrukturun vəziyyətinə nəzarət şəhər xidmətlərinin səmərəliliyini artıra bilər. Müasirlik tarixi irsin əvəzlənməsi demək deyil. Əksinə, düzgün planlaşdırma ənənəvi memarlığı, təbii mühiti və müasir yaşayış standartlarını bir-biri ilə uzlaşdırmağa imkan verir. Şuşanın gələcək iqtisadi inkişafı şəhərin tarixi-mədəni potensialından səmərəli istifadə ilə sıx bağlıdır. Mədəni turizm, mehmanxana və xidmət sahələri, sənətkarlıq, yaradıcı sənayelər və tədbir iqtisadiyyatı şəhərin inkişafı üçün perspektivli istiqamətlərdir. “Xarıbülbül” Beynəlxalq Musiqi Festivalı və Vaqif Poeziya Günləri Şuşanın mədəni həyatını canlandıran, müxtəlif ölkələrdən iştirakçıları bir araya gətirən tədbirlər sırasındadır. Bu tədbirlər şəhərin tanıdılmasına, mədəni əlaqələrin genişlənməsinə və turizm marağının artmasına xidmət edir. Lakin turizmin dayanıqlı inkişafı üçün ziyarətçilərin sayının artması ilə yanaşı, xidmətlərin keyfiyyəti, nəqliyyat imkanları, yerləşmə infrastrukturu və tarixi məkanların qorunması da təmin edilməlidir. Turizm yerli əhalinin gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməməli, əksinə, yeni gəlir və məşğulluq imkanları yaratmalıdır. Şuşada yerli sənətkarlıq məhsullarının istehsalı, milli musiqi və sənət ənənələri ilə bağlı təhsil proqramları, yaradıcı emalatxanalar və mədəni tədbirlərin təşkili əlavə iqtisadi dəyər yarada bilər. Bu istiqamətlər ənənəvi sənət növlərinin yaşadılmasına və gənclərin mədəni iqtisadiyyatda iştirakına şərait yaradar. Kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı şəhərin iqtisadi həyatının genişlənməsində mühüm rol oynaya bilər. Yerli sahibkarların fəaliyyətə başlaması üçün maliyyə əlçatanlığı, məsləhət xidmətləri, peşə hazırlığı və uyğun biznes mühitinin formalaşdırılması vacibdir. Mən hesab edirəm ki, Şuşanın iqtisadi modelində mədəni irsin qorunması ilə gəlir əldə etmək arasında düzgün tarazlıq yaradılmalıdır. Şəhərin tarixi dəyəri onun ən mühüm sərvətlərindən biridir və iqtisadi inkişaf bu sərvətin qorunmasına xidmət etməlidir. Şuşanın beynəlxalq mədəniyyət məkanında mövqeyinin gücləndirilməsi Azərbaycanın mədəni diplomatiya siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Şəhərin mədəniyyət paytaxtı statusu, Türk dünyası və İslam dünyası miqyasında əldə etdiyi mədəni titullar, beynəlxalq musiqi və poeziya tədbirləri onun tanıdılması üçün əlavə imkanlar yaradıb. “Xarıbülbül” Beynəlxalq Musiqi Festivalı müxtəlif musiqi ənənələrinin və ifaçılıq məktəblərinin təqdim olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Vaqif Poeziya Günləri isə Azərbaycan ədəbiyyatının və poeziya ənənələrinin yaşadılmasına xidmət edir. Bu tədbirlərin davamlı keçirilməsi Şuşanın mədəni həyatının bərpasına və beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsinə töhfə verir. Mədəni diplomatiyanın uzunmüddətli nəticələri üçün beynəlxalq konfransların, elmi simpoziumların, musiqi təhsili proqramlarının və mədəni irsin qorunmasına dair əməkdaşlıq layihələrinin genişləndirilməsi məqsədəuyğundur. Şuşa müxtəlif ölkələrdən olan alimlərin, sənətçilərin, tələbələrin və mədəniyyət mütəxəssislərinin görüşdüyü platformaya çevrilə bilər. Şəhərin beynəlxalq təqdimatında tarixi faktların düzgün çatdırılması, mədəni irsin elmi əsaslarla öyrənilməsi və bərpa işlərinin peşəkar standartlara uyğun aparılması mühüm rol oynayır. Beynəlxalq ictimaiyyətin etimadını gücləndirmək üçün məlumatların şəffaflığı, tarixi abidələrin vəziyyəti barədə elmi sənədləşdirmə və mədəni əməkdaşlığın davamlılığı vacibdir. Şuşanın mədəni diplomatiyası Azərbaycanın tarixi irsini dünyaya tanıtmaqla yanaşı, mədəniyyətlərarası dialoqa və qarşılıqlı anlaşmaya da töhfə verə bilər. 2020–2026-cı illər Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsində ciddi dəyişikliklərlə səciyyələnir. Vətən müharibəsi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası, 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam təmin olunması və sonrakı normallaşma prosesləri regionda yeni siyasi şərait yaradıb. Bu dəyişikliklər Azərbaycanın qarşısında azad edilmiş ərazilərin bərpası və iqtisadi inteqrasiyası üçün yeni imkanlar açıb. Bununla yanaşı, uzunmüddətli regional sabitlik üçün sülh münasibətlərinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin qurulması və qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi vacib olaraq qalır. Şuşanın gələcəyi də bu regional proseslərlə əlaqəlidir. Şəhərin təhlükəsizliyi, turizm potensialının genişləndirilməsi, beynəlxalq mədəni tədbirlərin keçirilməsi və iqtisadi fəaliyyətin inkişafı sabit mühitin mövcudluğundan faydalanır. Davamlı sülhün əsasını dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə riayət və əldə olunan razılaşmaların icrası təşkil etməlidir. Regionda iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, nəqliyyat imkanlarının artması və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsi gələcək inkişaf üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mənim fikrimcə, tarixi qələbənin uzunmüddətli nəticələri onun sülh, rifah və dayanıqlı inkişaf üçün yaratdığı imkanlarla da qiymətləndirilməlidir. Şuşanın abadlaşması, sakinlərinin doğma yurda qayıtması və beynəlxalq mədəniyyət mərkəzi kimi inkişafı bu baxımdan mühüm göstəricilərdir. Şuşanın son altı ildə keçdiyi yol əhəmiyyətli nəticələr ortaya qoysa da, şəhərin uzunmüddətli inkişafı üçün bir sıra strateji vəzifələr öz aktuallığını saxlayır. İlk növbədə, tarixi-mədəni irsin qorunması üzrə davamlı monitorinq və elmi konservasiya sisteminin gücləndirilməsi vacibdir. Bərpa olunmuş abidələrin gələcəkdə də qorunması üçün müntəzəm texniki yoxlamalar, mühafizə tədbirləri və elmi tədqiqatlar aparılmalıdır. İkinci istiqamət sosial və iqtisadi dayanıqlılığın təmin edilməsidir. Şəhərdə yaşayan ailələrin iş imkanlarına, keyfiyyətli təhsilə, səhiyyəyə və sosial xidmətlərə çıxışı genişləndirilməlidir. Yerli sahibkarlığın inkişafı və yeni iş yerlərinin yaradılması daimi məskunlaşmanın əsas şərtlərindəndir. Üçüncü istiqamət gənclərin şəhərin inkişafında iştirakının artırılmasıdır. Mədəniyyət, turizm, rəqəmsal texnologiyalar və yaradıcı sənayelər sahəsində gənclər üçün təhsil və peşə imkanlarının yaradılması Şuşanın gələcək inkişafına töhfə verə bilər. Dördüncü istiqamət şəhərsalma və ekoloji məsuliyyətin gücləndirilməsidir. Yeni layihələr tarixi şəhər mühitinə uyğunlaşdırılmalı, təbii landşaft qorunmalı və resurslardan səmərəli istifadə prinsipləri tətbiq edilməlidir. Beşinci istiqamət beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Şuşanın tarixi irsinin qorunması, mədəni tədbirlərin təşkili və turizm potensialının inkişafı sahəsində beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi şəhərin mövqeyini gücləndirə bilər. Altıncı istiqamət Böyük Qayıdışın keyfiyyət göstəricilərinin sistemli qiymətləndirilməsidir. Köçürülən ailələrin sayı ilə yanaşı, onların yaşayış şəraiti, məşğulluğu, sosial xidmətlərə çıxışı və şəhərdə uzunmüddətli məskunlaşması da nəzərə alınmalıdır. Bu prioritetlərin əlaqəli şəkildə həyata keçirilməsi Şuşanın inkişafını daha dayanıqlı edə və şəhərin tarixi kimliyini qorumağa kömək göstərə bilər. 8 Noyabr – Şuşa şəhəri günü Azərbaycan xalqının milli yaddaşında qürur, birlik və tarixi ədalətin bərpası ilə bağlı xüsusi əhəmiyyət daşıyan gündür. 2020-ci ildə şəhərin azad edilməsi ilə başlanan yeni mərhələ sonrakı illərdə siyasi dəyişikliklər, dövlət suverenliyinin tam bərpası, tarixi abidələrin bərpası, yaşayış infrastrukturunun qurulması və Böyük Qayıdışın həyata keçirilməsi ilə davam edib. 2020–2026-cı illərin təcrübəsi göstərir ki, Şuşanın dirçəldilməsi çoxşaxəli və uzunmüddətli prosesdir. Hərbi qələbənin tarixi əhəmiyyəti ilə yanaşı, insanların rifahı, iqtisadi imkanlar, mədəni irsin qorunması, ekoloji məsuliyyət və davamlı sülh perspektivləri də nəzərə alınmalıdır. Şuşanın gələcək uğuru onun tarixi simasının qorunması ilə müasir şəhər həyatının tələblərinin uzlaşdırılmasından asılı olacaq. Yeni yaşayış binalarının inşası, ailələrin doğma yurda qayıtması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin inkişafı, mədəni tədbirlərin keçirilməsi və iqtisadi imkanların genişlənməsi vahid inkişaf strategiyasının tərkib hissələri olmalıdır. Şuşa Azərbaycanın keçmişini yaşadan, bu gününü əks etdirən və gələcəyinə istiqamət verən şəhərdir. Onun dirçəlişi dövlətin quruculuq imkanlarını, xalqın doğma yurda bağlılığını və tarixi irsin qorunmasına verilən əhəmiyyəti nümayiş etdirir. Şuşanın tarixi yaddaşını qorumaq, sakinlərinin rifahını təmin etmək və şəhəri gələcək nəsillərə yaşanılan, inkişaf edən mədəniyyət mərkəzi kimi ötürmək ümumi məsuliyyətimizdir. Şuşanın azadlığı Zəfərin tarixi səhifəsidirsə, onun abadlaşması, sakinlərinin qayıdışı və gələcək nəsillər üçün yaşanılan şəhərə çevrilməsi həmin Zəfərin davamıdır.

Fərid Mustafayev
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı