Müasir dünyanın inkişaf mənzərəsi göstərir ki, dövlətlərin iqtisadi gücü və beynəlxalq rəqabət qabiliyyəti getdikcə daha çox insan kapitalının keyfiyyətindən, elmi potensialından və texnoloji yenilikləri mənimsəmək imkanlarından asılı olur. Sənaye, enerji, nəqliyyat və digər ənənəvi iqtisadi sahələrlə yanaşı, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, elmi tədqiqatlar və innovativ idarəetmə modelləri yeni inkişaf mərhələsinin əsas müəyyənedicilərinə çevrilir. Bu reallıqda təhsil və innovasiya artıq yalnız sosial siyasətin istiqamətləri deyil, həm də dövlətlərin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının mühüm dayaqlarıdır.
Azərbaycan ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında 12 noyabr 2026-cı ildə Dublində imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamədə təhsil, elm, tədqiqat və innovasiyaya xüsusi yer ayrılması məhz bu yanaşmadan irəli gəlir. Sənəddə həmin sahələr uzunmüddətli rifahın, məhsuldarlığın və sosial dayanıqlığın vacib amilləri, müasir, rəqabətqabiliyyətli və inklüziv iqtisadiyyatların təməli kimi qiymətləndirilir. Bu, tərəflərin gələcəyə yönələn əməkdaşlığı yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, bilik, bacarıq və intellektual potensialın inkişafı ilə də ölçmək niyyətini ifadə edir.
Bəyannamədə təhsil sahəsində əməkdaşlığın əsas istiqamətləri kifayət qədər geniş müəyyənləşdirilib. Ali təhsil, peşə təhsili və təlim, rəqəmsal və texniki bacarıqların inkişafı, eləcə də icraedici və dövlət sektorunda təlim məsələləri sənəddə ayrıca əksini tapıb. Bu istiqamətlərin bir sənəddə birləşdirilməsi təsadüfi deyil. Çünki müasir əmək bazarı artıq yalnız diplom və nəzəri bilik deyil, konkret peşə bacarıqları, texnoloji savadlılıq, idarəetmə qabiliyyəti və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq bacarığı tələb edir.
Xüsusilə peşə təhsili və təlim sahəsində əməkdaşlıq iqtisadiyyatın real tələbləri ilə kadr hazırlığı arasında əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. İstehsal, xidmət, enerji, logistika və digər sahələrdə texnologiyaların yenilənməsi yeni ixtisaslara və daha yüksək peşə hazırlığına ehtiyac yaradır. Bu səbəbdən təhsil müəssisələrinin əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşması, nəzəri biliklə praktiki hazırlığın uzlaşdırılması, mütəxəssislərin bilik və bacarıqlarının mütəmadi yenilənməsi vacib məsələlərdir. Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında bu sahədə təcrübə mübadiləsi kadr potensialının gücləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yarada bilər.
Sənəddə icraedici və dövlət sektorunda təlimə xüsusi yer verilməsi də diqqətəlayiqdir. Çünki rəqəmsal transformasiya yalnız texnologiyaların alınması və tətbiqi ilə başa çatmır. Onlardan səmərəli istifadə edə bilən, yeni idarəetmə metodlarını mənimsəyən və müasir çağırışlara uyğun qərarlar qəbul edən peşəkar kadrların hazırlanması da zəruridir. Dövlət idarəçiliyində şəffaflığın, operativliyin və xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün müasir biliklərə yiyələnmiş mütəxəssislərin rolu getdikcə artır. Bu baxımdan iki ölkənin müvafiq qurumları arasında təlim və təcrübə mübadiləsi əməkdaşlığın mühüm praktiki istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.
Birgə Bəyannamənin ən perspektivli müddəalarından biri universitetlər, elmi-tədqiqat institutları və sənaye müəssisələri arasında tərəfdaşlığın təşviq edilməsidir. Bu model elmi biliklərin yalnız akademik mühitdə qalmasının qarşısını almaqla, onların istehsal və xidmət sahələrində tətbiqinə şərait yaradır. Universitetlərdə aparılan tədqiqatların iqtisadiyyatın ehtiyacları ilə əlaqələndirilməsi, elmi nəticələrin innovativ məhsul və xidmətlərə çevrilməsi, sənaye müəssisələrinin tədqiqat prosesinə cəlb olunması müasir innovasiya ekosisteminin əsas şərtlərindəndir.
Belə əməkdaşlıq həm də gənc alimlərin, tədqiqatçıların və mütəxəssislərin peşəkar inkişafı üçün yeni imkanlar aça bilər. Birgə tədqiqat layihələri, elmi mübadilələr, universitetlərarası əlaqələr və sənaye ilə akademik mühit arasında davamlı dialoq biliklərin paylaşılmasını sürətləndirir. Azərbaycan üçün bu istiqamətin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, elmi potensialın iqtisadi inkişafla daha sıx əlaqələndirilməsi ölkənin innovasiya imkanlarını genişləndirə və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafına təkan verə bilər.
Sənəddə süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə və innovasiya mühiti üzrə təcrübə mübadiləsinin nəzərdə tutulması əməkdaşlığın müasir texnoloji gündəmə uyğun qurulduğunu göstərir. Süni intellekt artıq iqtisadiyyatın, dövlət idarəçiliyinin, təhsilin, səhiyyənin və digər sahələrin fəaliyyətinə təsir göstərən əsas texnoloji amillərdən biridir. Onun tətbiqi məlumatların təhlili, proseslərin optimallaşdırılması və qərarvermənin səmərəliliyinin artırılması üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, texnologiyaların tətbiqi şəffaflıq, etibarlılıq və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin bu imkanlardan faydalana bilməsi prinsipləri ilə müşayiət olunmalıdır. Bəyannamədə bacarıqların inkişafı, şəffaflıq və inklüziv artıma xüsusi diqqət yetirilməsi də məhz bu zərurətlə bağlıdır.
Rəqəmsallaşdırma və inkişaf etməkdə olan texnologiyalarla yanaşı, həyat elmləri sahəsində əməkdaşlığın qeyd olunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamət elmi tədqiqatların, texnoloji yeniliklərin və insan rifahına xidmət edən biliklərin inkişafı üçün geniş perspektivlərə malikdir. Universitetlər və tədqiqat institutları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, elmi nəticələrin paylaşılması və müvafiq sənaye sahələri ilə əməkdaşlıq yeni tədqiqat imkanlarının formalaşmasına xidmət edə bilər.
İnsan kapitalının inkişafı yalnız təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Cəmiyyətin intellektual və peşəkar potensialının güclənməsi üçün insanlar arasında birbaşa əlaqələr, mədəni mübadilə və peşəkar şəbəkələrin yaradılması da vacibdir. Birgə Bəyannamədə iki ölkənin vətəndaş cəmiyyətləri arasında qarşılıqlı anlaşmanın, mədəni əlaqələrin və uzunmüddətli əməkdaşlığın təşviqinə xidmət edən mübadilələrin dəstəklənməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Belə əlaqələr dövlətlərarası münasibətlərin ictimai əsaslarını möhkəmləndirir, müxtəlif sahələrin nümayəndələri arasında etimad yaradır və əməkdaşlığın davamlılığına töhfə verir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, təhsil və innovasiya sahəsində əməkdaşlıq Bəyannamədə ayrıca istiqamət kimi göstərilsə də, əslində iqtisadiyyat, ticarət, investisiya və təhlükəsizlik sahələrində nəzərdə tutulan tərəfdaşlıqla sıx bağlıdır. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi, müasir infrastrukturun qurulması və rəqabətqabiliyyətli istehsalın inkişafı yüksək ixtisaslı kadrlara və güclü elmi bazaya ehtiyac yaradır. Deməli, insan kapitalına yatırılan sərmayə digər əməkdaşlıq istiqamətlərinin də səmərəliliyini müəyyən edən əsas amillərdəndir.
Azərbaycan–Britaniya strateji tərəfdaşlığının bu istiqamətdəki perspektivi imzalanmış sənəddə müəyyənləşdirilən müddəaların konkret təhsil proqramlarına, elmi layihələrə, texnoloji təşəbbüslərə və peşəkar mübadilə mexanizmlərinə çevrilməsindən asılı olacaq. Əsas hədəf yalnız bilik mübadiləsi aparmaq deyil, bu bilikləri ölkələrin inkişafına, iqtisadiyyatın modernləşdirilməsinə və cəmiyyətin rifahına xidmət edən real nəticələrə çevirməkdir. Belə yanaşma Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında tərəfdaşlığa yeni məzmun qazandırmaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün daha geniş inkişaf imkanları formalaşdıra bilər.
Gülmirə Səfərova,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
Neftçala rayon gənclər və idman sektorunun baş məsləhətçisi