Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri: revanşist ritorikanın yeni təzahürü - ŞƏRH

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri son illərdə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaradılan yeni yaşayış məntəqələri, yollar, hava limanları, enerji və sosial infrastrukturlar, tarixi-mədəni abidələrin bərpası Azərbaycanın bölgədə formalaşdırdığı yeni reallığın mühüm göstəriciləridir. Bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

11–12 sentyabr 2026-cı il tarixlərində baş tutan səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfər iştirak edib. Diplomatlar bölgədə aparılan bərpa və quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr, infrastrukturun yenilənməsi, həmçinin tarixi və mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən tədbirlərlə tanış olublar.

Belə səfərlər Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaratdığı reallıqların yerində müşahidə olunması baxımından mühüm platformadır. Diplomatik nümayəndələrin bölgəyə səfər etməsi onlara müxtəlif məlumatları yalnız yazılı mənbələrdən deyil, bilavasitə ərazidə görmək imkanı yaradır. Bu isə regionda gedən proseslər barədə daha dolğun təsəvvürün formalaşmasına xidmət edir.

Səfərin diqqət çəkən məqamlarından biri də diplomatların Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan genişmiqyaslı quruculuq prosesini müşahidə etmələri olub. Uzun illər ərzində müharibə və işğalın ağır nəticələri ilə üzləşmiş ərazilərdə hazırda yeni şəhər və kəndlərin salınması, əhalinin doğma yurdlarına qayıdışı üçün şərait yaradılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir.

Bu proses yalnız tikinti və infrastruktur məsələsi ilə məhdudlaşmır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda insanların təhlükəsiz və dayanıqlı yaşayışı üçün müasir sosial obyektlər yaradılır, iqtisadi fəallığın artırılması üçün yeni imkanlar formalaşdırılır. Eyni zamanda regionun tarixi və mədəni irsinin qorunması istiqamətində müxtəlif layihələr reallaşdırılır.

Diplomatik korpusun səfərinə Ermənistan daxilində və bəzi erməni media dairələrində mənfi reaksiyaların verilməsi isə ayrıca müzakirə mövzusuna çevrilib. Azərbaycan mediasında yayılan məlumatlara görə, bəzi dairələr səfərdə iştirak edən diplomatlara və onları təmsil edən dövlətlərə qarşı tənqidi və təzyiq xarakterli mövqelər nümayiş etdiriblər.

Bu reaksiyaların əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, xarici diplomatların Azərbaycanın ərazisində həyata keçirdikləri səfər Ermənistanın siyasi müzakirələrinin predmetinə çevrilib. Halbuki diplomatların qəbul edən ölkənin müxtəlif bölgələrinə səfərləri beynəlxalq diplomatik praktikada adi haldır.

Məsələyə məhz bu aspektdən yanaşdıqda, Ermənistan daxilində səfərə qarşı səslənən bəzi fikirlərin regional sülh və normallaşma gündəliyi ilə nə dərəcədə uzlaşdığı sualı meydana çıxır. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, belə reaksiyalar keçmiş münaqişənin siyasi və psixoloji izlərinin müəyyən dairələrdə hələ də qalmaqda olduğunu göstərir. Azərbaycan rəsmilərinin və ictimai qurumlarının açıqlamalarında bu cür yanaşmalar revanşist düşüncələrin təzahürü kimi xarakterizə olunub.

Qərbi Azərbaycan İcmasının 15 sentyabr tarixli bəyanatında da Ermənistanın diplomatik səfərə reaksiyası tənqid olunub. Bəyanatda belə reaksiyaların sülh prosesinə və qarşılıqlı etimada mənfi təsir göstərə biləcəyi bildirilib.

Burada diqqət çəkən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması gündəminin əsas elementlərindən biri qarşılıqlı olaraq suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipidir. Bu prinsipin siyasi müstəvidə qəbul edilməsi ilə yanaşı, ictimai və informasiya mühitində də uyğun yanaşmaların formalaşması sülh prosesinin davamlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanın mövqeyinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın suveren əraziləridir və bu ərazilərə xarici diplomatların səfəri ölkənin daxili və beynəlxalq hüquqi çərçivəsində həyata keçirilir. Buna görə də diplomatik nümayəndələrin səfərinə etiraz edilməsi Bakıda Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Səfərin mühüm tərəflərindən biri də beynəlxalq diplomatik nümayəndələrin Qarabağdakı real vəziyyəti yerində görməsidir. Çünki uzun illər ərzində Qarabağla bağlı informasiya müharibəsi də silahlı qarşıdurma qədər ciddi xarakter daşıyıb. Müxtəlif dövrlərdə bölgənin tarixi, demoqrafiyası, mədəni irsi və siyasi statusu ilə bağlı bir-birinə zidd iddialar səsləndirilib. Bu baxımdan diplomatların bölgəyə səfəri onların birbaşa müşahidə aparmasına imkan yaradır.

Beynəlxalq diplomatik nümayəndələrin gördükləri bərpa işləri də bölgənin gələcək inkişaf perspektivləri haqqında təsəvvür formalaşdırır. Yeni yolların, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər sosial obyektlərin yaradılması Qarabağın yalnız müharibədən sonrakı bərpa məkanı deyil, eyni zamanda Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi olduğunu göstərir.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi Böyük Qayıdış prosesi də bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıtması üçün yaradılan şərait bölgənin sosial-iqtisadi həyatının yenidən canlandırılmasına hesablanıb.

Bu mənzərə fonunda diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə qarşı səslənən bəzi radikal fikirlər regionda mövcud yeni reallıqlarla ziddiyyət təşkil edən yanaşmalar kimi təqdim olunur. Azərbaycan tərəfi belə mövqelərin keçmiş qarşıdurmanın siyasi ritorikasını yenidən gündəmə gətirdiyini bildirir.

“Revanşizm” anlayışı burada xüsusilə diqqətlə işlədilməlidir. Çünki bu termin konkret siyasi qüvvələrin əvvəlki münaqişənin nəticələrini dəyişdirmək, ərazi iddialarını yenidən gündəmə gətirmək və qarşıdurma ritorikasını saxlamaq istəyini ifadə edən siyasi mövqe kimi istifadə olunur. Azərbaycan rəsmiləri və ictimai qurumları Ermənistanın müəyyən dairələrindən gələn reaksiyaları məhz bu kontekstdə qiymətləndirirlər.

Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan cəmiyyətinin bütün üzvlərini və ya bütün siyasi dairələri eyni mövqedə təqdim etmək düzgün olmazdı. Səfərə dair mənfi reaksiyalar konkret media, siyasi və ictimai dairələrə aid edilməlidir. Məsələnin obyektiv təhlili müxtəlif mövqelərin bir-birindən fərqləndirilməsini tələb edir.

Azərbaycanın əsas mesajı isə ondan ibarətdir ki, sülh yalnız siyasi sənədlərlə deyil, qarşılıqlı etimadın və yeni siyasi düşüncənin formalaşması ilə möhkəmlənə bilər. Diplomatik səfərlərə qarşı təzyiq ritorikasının səslənməsi isə bu baxımdan mübahisəli siyasi siqnal kimi qiymətləndirilir.

“Bridge of Peace” təşəbbüsünün Azərbaycan qrupu da Ermənistan mediasında səfərlə bağlı yayılan bəzi yanaşmaları tənqid edib və diplomatlara qarşı yönələn aqressiv ifadələrin sülh gündəliyinə uyğun olmadığını bildirib. Qrupun açıqlamasında diplomatik korpusun Azərbaycanın suveren ərazisinə səfərinin özlüyündə mübahisə predmeti ola bilməyəcəyi vurğulanıb.

Bu məsələ digər tərəfdən informasiya mühitində məsuliyyətin əhəmiyyətini də ortaya qoyur. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin davam etdiyi bir vaxtda media və ictimai platformalarda səsləndirilən fikirlər qarşılıqlı münasibətlərə təsir göstərə bilər. Ona görə də tarixi və siyasi məsələlərin müzakirəsində faktlara əsaslanmaq, qarşı tərəfə qarşı təhdid və təzyiq dilindən çəkinmək vacibdir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa prosesinin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması Azərbaycanın öz mövqeyini birbaşa təqdim etməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Diplomatlar burada dağıntıların izlərini, aparılan tikinti və abadlıq işlərini, tarixi-mədəni irs obyektlərinin vəziyyətini və yeni inkişaf layihələrini görmək imkanı əldə edirlər.

Bu baxımdan səfərin əhəmiyyəti yalnız diplomatik protokol çərçivəsində deyil, informasiya və humanitar müstəvidə də özünü göstərir. Çünki Qarabağ məsələsinin gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, faktların, sənədlərin və real vəziyyətin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması ilə bağlıdır.

Ermənistan tərəfindən səfərə qarşı səsləndirilən etirazların Azərbaycan tərəfindən qəbul edilməməsinin digər səbəbi də məhz suverenlik prinsipidir. Beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət əsas prinsiplər sırasında dayanır. Bu baxımdan Azərbaycanın öz ərazisində diplomatik nümayəndələri qəbul etməsi normal diplomatik fəaliyyət kimi təqdim olunur.

Azərbaycanın rəsmi və ictimai mövqeyində vurğulanan başqa bir məqam isə sülh prosesinin yalnız hökumətlərarası səviyyədə deyil, cəmiyyətlərarası müstəvidə də dəstəklənməsinin vacibliyidir. Siyasi rəhbərliklər arasında əldə olunan razılaşmaların davamlı olması üçün cəmiyyətlərdə qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmət düşüncəsinin möhkəmlənməsi mühüm amildir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur səfərinə dair reaksiyalar məhz bu baxımdan müəyyən siyasi ziddiyyəti üzə çıxarıb: bir tərəfdən sülh və normallaşma haqqında danışılır, digər tərəfdən isə Azərbaycanın suveren ərazisinə edilən diplomatik səfərə qarşı kəskin münasibət nümayiş etdirilir. Azərbaycan tərəfi bu ziddiyyəti aradan qaldırmaq üçün praktiki addımların və yeni siyasi düşüncənin vacibliyini vurğulayır.

Diplomatik korpusun səfəri həm də Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi layihələrin beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunması baxımından diqqətəlayiq hadisədir. 150 nəfərlik nümayəndə heyətinin iştirakı səfərin geniş diplomatik coğrafiyaya malik olduğunu göstərir.

Bütün bunlar onu göstərir ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur artıq yalnız münaqişənin keçmişi ilə əlaqələndirilən ərazilər deyil. Bu bölgələrdə yeni iqtisadi, sosial, mədəni və şəhərsalma reallıqları formalaşır. Azərbaycan həmin əraziləri ölkənin ümumi inkişaf prosesinə inteqrasiya etmək istiqamətində genişmiqyaslı işlər aparır.

Səfərə qarşı kəskin reaksiyaların yaranması isə regionda siyasi və ictimai düşüncənin tam transformasiyasının hələ də mürəkkəb proses olduğunu göstərən fakt kimi müzakirə olunur. Lakin uzunmüddətli sülh baxımından əsas məsələ bu cür reaksiyaların qarşıdurmanı dərinləşdirməsinə imkan verməmək və siyasi diskursu konstruktiv məcrada saxlamaqdır.

Azərbaycan üçün əsas prioritet Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda təhlükəsiz, firavan və dayanıqlı həyatın təmin olunması, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının davam etdirilməsi və bölgənin ölkənin iqtisadi və sosial məkanına tam inteqrasiyasıdır. Diplomatik korpusun nümayəndələrinin səfəri də bu proseslərin beynəlxalq ictimaiyyətə nümayiş etdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Nəticə etibarilə, 11–12 sentyabr 2026-cı il tarixlərində keçirilmiş səfər Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa-quruculuq siyasətinin beynəlxalq diplomatik nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması ilə yadda qalıb. Ermənistan daxilində müəyyən dairələrin buna kəskin reaksiya verməsi isə Azərbaycan tərəfindən suverenlik, ərazi bütövlüyü və sülh prosesinə yanaşma kontekstində tənqid edilib.

Regionda dayanıqlı sülhün təmin olunması üçün gələcək mərhələdə qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və qarşıdurma ritorikasından uzaqlaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni həyatın qurulması isə artıq regionun reallıqlarından biridir.

Diplomatik korpusun bu ərazilərə səfəri həmin reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa müşahidə edilməsinə imkan yaradır. Səfərə verilən müxtəlif reaksiyalar isə göstərir ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh yalnız siyasi razılaşmalarla deyil, həm də keçmiş münaqişənin ritorikasından uzaqlaşan yeni ictimai-siyasi yanaşmanın formalaşması ilə möhkəmlənə bilər.

Xəyyam Vəliyev,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı