Qərbi Azərbaycanda dağıdılmış mədəni irs Ermənistanın tarixi saxtalaşdırma siyasətinin sübutudur - ŞƏRH

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən sonra Ermənistanda tarixi-mədəni irslə bağlı başladılan kampaniya rəsmi İrəvanın ikili standartlarını bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan ərazisində yerləşən xristian abidələrinin taleyi barədə əsassız iddialar irəli sürən erməni siyasi və dini dairələri indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus zəngin mədəni irsin məhv edilməsinə münasibət bildirməkdən yayınırlar. Halbuki Qərbi Azərbaycanda dağıdılmış abidələr bu ərazilərdə xalqımızın çoxəsrlik mövcudluğunu sübut edən tarixi faktlardır.

Azərbaycan xalqı indiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşayıb, şəhər və kəndlər salıb, zəngin maddi-mədəni irs yaradıb. İrəvan şəhəri və onun ətraf bölgələri də daxil olmaqla bu coğrafiyada azərbaycanlılara məxsus məscidlər, qəbiristanlıqlar, türbələr, karvansaralar, qalalar, körpülər, yaşayış evləri və digər tarixi abidələr mövcud olub. Azərbaycan mənşəli toponimlər, arxiv sənədləri, xəritələr və səyyah qeydləri bölgənin tarixi-etnik mənzərəsini aydın şəkildə əks etdirir.

Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan mərhələlərlə deportasiya edilməsi onların maddi-mədəni irsinin də sistemli şəkildə hədəfə alınması ilə müşayiət olunub. Əhalinin doğma yurdlarından çıxarılmasından sonra tarixi izlərin silinməsi prosesi sürətləndirilib. Məscidlər dağıdılıb və ya təyinatı dəyişdirilib, qədim qəbiristanlıqlar məhv edilib, qəbir daşları sındırılıb, tarixi yaşayış məntəqələrinin adları dəyişdirilib. Nəticədə həmin ərazilərin Azərbaycan xalqı ilə bağlılığını göstərən çoxsaylı maddi sübut aradan qaldırılıb.

Bu siyasətin əsas məqsədi indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların guya heç vaxt yaşamaması barədə saxta təsəvvür yaratmaqdır. Tarixi yer adlarının dəyişdirilməsi də həmin məqsədə xidmət edib. Azərbaycan mənşəli kənd, şəhər, çay, dağ və digər coğrafi adların erməniləşdirilməsi bölgənin tarixi yaddaşının yenidən qurulmasına yönəlib. Toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsi sadəcə inzibati qərar deyil, bütöv bir xalqın həmin coğrafiyadakı izlərini silmək cəhdidir.

İrəvan şəhərinin tarixi simasının dəyişdirilməsi bu siyasətin ən aydın nümunələrindən biridir. Bir vaxtlar Azərbaycan memarlıq ənənələrinin geniş yayıldığı şəhərdə xalqımıza məxsus abidələrin böyük əksəriyyəti aradan qaldırılıb. İrəvan qalası, məscidlər, karvansaralar və tarixi yaşayış məhəllələrinin taleyi şəhərin keçmişinin məqsədli şəkildə dəyişdirildiyini göstərir. Bu gün yalnız Göy məscidin mövcudluğu həmin zəngin irsin miqyası barədə tam təsəvvür yaratmır. Üstəlik, bu abidənin Azərbaycan mənşəyinin fərqli şəkildə təqdim olunması tarixi saxtalaşdırma siyasətinin davam etdiyini göstərir.

Qərbi Azərbaycandakı qəbiristanlıqların dağıdılması xüsusilə ağır mədəni cinayətdir. Qəbiristanlıqlar yalnız dəfn yerləri deyil, xalqın müəyyən ərazidə tarixi mövcudluğunu təsdiqləyən mühüm yaddaş məkanlarıdır. Qəbir daşlarının üzərindəki yazılar, tarixlər, adlar və ornamentlər bölgənin etnik və mədəni keçmişi haqqında qiymətli məlumat daşıyır. Bu abidələrin məhv edilməsi həm insanların xatirəsinə hörmətsizlik, həm də tarixi sübutların məqsədli şəkildə aradan qaldırılmasıdır.

Ermənistanın mədəni irs məsələsində nümayiş etdirdiyi yanaşma açıq ziddiyyət üzərində qurulub. Azərbaycan ərazisindəki hər hansı xristian abidəsi barədə beynəlxalq kampaniya aparan dairələr Ermənistan ərazisində dağıdılmış Azərbaycan abidələri haqqında susurlar. Azərbaycanın Gəncəsər, Xudavəng və digər xristian abidələrini dövlət mühafizəsinə götürməsi və onların qorunmasını təmin etməsi faktı nəzərə alınmır. Eyni zamanda, Qərbi Azərbaycanda yüzlərlə tarixi abidənin və yaşayış məntəqəsinin izlərinin silinməsi diqqətdən yayındırılır.

Azərbaycan öz ərazisindəki bütün dini və mədəni abidələrə onların mənşəyindən asılı olmayaraq həssas münasibət göstərir. Məscidlər, kilsələr, sinaqoqlar və Qafqaz Albaniyasına aid məbədlər dövlət tərəfindən qorunur və bərpa edilir. Bu siyasət ölkəmizin multikultural dəyərlərinə, dini tolerantlıq ənənələrinə və mədəni müxtəlifliyə hörmətinə əsaslanır. Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri zamanı xarici nümayəndələr bu münasibəti bilavasitə müşahidə etdilər.

Ermənistandakı revanşist qüvvələrin həmin səfərə etiraz etməsi onların həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasından narahat olduğunu göstərir. Xarici diplomatlar Azərbaycanın xristian abidələrinə münasibətini yerində gördükcə erməni təbliğatının əsassızlığı üzə çıxır. Bunun qarşılığında diqqəti Qərbi Azərbaycanda dağıdılmış mədəni irsdən yayındırmaq və Azərbaycanı əsassız ittihamlarla hədəfə almaq cəhdi göstərilir.

Mədəni irsin məqsədli şəkildə dağıdılması beynəlxalq hüququn və ümumbəşəri mədəni dəyərlərin qorunması prinsiplərinə ziddir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası, UNESCO çərçivəsində qəbul edilmiş sənədlər və digər beynəlxalq normalar xalqların mədəni sərvətlərinin qorunmasını mühüm öhdəlik kimi müəyyən edir. Tarixi abidələrin dağıdılması, mənşəyinin dəyişdirilməsi və bir xalqa məxsus mədəni izlərin silinməsi yalnız həmin xalqa deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin mədəni irsinə qarşı yönəlmiş hərəkətdir.

Ermənistan öz ərazisindəki Azərbaycan irsinin vəziyyəti barədə açıq və şəffaf məlumat verməlidir. Beynəlxalq ekspertlərin həmin ərazilərə maneəsiz səfərinə, abidələrin vəziyyətinin öyrənilməsinə və sənədləşdirilməsinə şərait yaradılmalıdır. Dağıdılmış, təyinatı dəyişdirilmiş və ya mənşəyi saxtalaşdırılmış abidələrin siyahısı hazırlanmalı, onların bərpası və qorunması üçün tədbirlər görülməlidir. Mədəni irslə bağlı beynəlxalq təşkilatlar da bu məsələdə seçici yanaşmadan uzaq durmalı və eyni prinsipləri bütün tərəflərə tətbiq etməlidirlər.

Qərbi Azərbaycanda yaradılmış mədəni irs xalqımızın tarixi yaddaşının ayrılmaz hissəsidir. Abidələrin fiziki olaraq dağıdılması həmin yaddaşı yox edə bilməz. Tarixi sənədlər, xəritələr, fotoşəkillər və digər mənbələr azərbaycanlıların bu ərazilərdə çoxəsrlik mövcudluğunu təsdiqləyir. Ermənistanın keçmişi dəyişdirmək və bölgənin tarixi mənzərəsini yenidən yazmaq cəhdləri həqiqət qarşısında davam gətirə bilməz.

Regionda davamlı sülhün qurulması üçün tarixi həqiqətlər qəbul edilməli, bütün xalqların mədəni irsinə bərabər münasibət göstərilməlidir. Ermənistan Azərbaycanın ərazisindəki abidələr üzərindən siyasi iddialar irəli sürmək əvəzinə, öz ərazisində məhv edilmiş Azərbaycan irsinə görə məsuliyyətini qəbul etməlidir. Qərbi Azərbaycandakı mədəni irsin qorunması, sənədləşdirilməsi və bərpası tarixi ədalətin təmin olunması ilə yanaşı, xalqlar arasında etimadın yaradılması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İldırım Zeynalov,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri

Neftçala şəhər İƏD üzrə nümayəndə