Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri: yeni reallıqlar və erməni revanşist qüvvələrin reaksiyası - ŞƏRH

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarına 11–12 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyətə birbaşa nümayiş etdirilməsi baxımından diqqətçəkən hadisələrdən biri oldu. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı tədbirin geniş beynəlxalq tərkibini göstərirdi. Bu, 2020-ci ildən etibarən diplomatik korpus nümayəndələrinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə 22-ci səfəri idi.
İki günlük səfər çərçivəsində diplomatik nümayəndələr Xankəndi və Şuşa şəhərləri, Ağdərə və Kəlbəcər rayonlarında həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr, infrastruktur obyektləri, tarixi-mədəni irsin vəziyyəti və onun qorunması istiqamətində görülən tədbirlərlə tanış olublar. Xankəndidə dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, Zəfər parkı, Qarabağ Universiteti və tikiş fabriki ilə tanışlıq, Şuşadakı tarixi-mədəni abidələrə baxış proqramın əsas hissələrindən olub.
Səfərin ikinci günündə diplomatların Ağdərə rayonundakı Gəncəsər monastır kompleksinə, Kəlbəcərdəki Xudavəng monastır kompleksinə baş çəkməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Nümayəndələr abidələrin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onlara müdaxilə, dəyişiklik və saxtalaşdırma halları barədə də məlumatlandırılıblar. Kəlbəcərdə “İstisu” mineral su zavodunun fəaliyyəti və şəhərdə keçirilən bal festivalı ilə tanışlıq da səfər proqramına daxil edilib.
Bu səfərin mühüm cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, diplomatik nümayəndələr Qarabağ və Şərqi Zəngəzur haqqında yalnız informasiya və müxtəlif mənbələrdən əldə edilmiş məlumatlar əsasında deyil, birbaşa yerində tanışlıq imkanı əldə ediblər. Xüsusilə bərpa olunan şəhərlərin, yeni yaradılan sosial obyektlərin, nəqliyyat və iqtisadi infrastrukturun nümayiş etdirilməsi Azərbaycanın postmünaqişə dövründə həyata keçirdiyi prosesləri daha yaxından müşahidə etməyə imkan yaradıb.
Lakin səfərin başa çatmasından sonra Ermənistan mediasında və bəzi erməni dairələrində səfərə qarşı kəskin reaksiyaların meydana çıxması diqqətdən kənarda qalmadı. Azərbaycan mənbələrinin yaydığı məlumatlara görə, bəzi dairələr səfərdə iştirak edən diplomatlara və onların təmsil etdiyi dövlətlərə qarşı sərt və hücum xarakterli bəyanatlar səsləndirib, Qarabağla bağlı əvvəlki iddiaları yenidən gündəmə gətiriblər. “Sülh Körpüsü” Təşəbbüsünün Azərbaycan üzrə qrupu da Ermənistan mediasının mövqeyini qərəzli hesab edərək diplomatlara qarşı bu cür bəyanatların narahatlıq doğurduğunu bildirib. Məhz bu reaksiya Ermənistan daxilində hələ də Qarabağ məsələsinə münasibətdə fərqli yanaşmaların mövcudluğunu göstərən siyasi və ictimai müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, diplomatların səfəri Azərbaycanın suveren ərazisində baş verib və səfərin məqsədi bölgədə aparılan bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi inkişaf və tarixi-mədəni irslə bağlı vəziyyətlə tanışlıq olub. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, belə bir səfərin keçirilməsi ölkənin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
Ermənistanda səfərə qarşı sərt reaksiyaların ortaya çıxması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və davamlı sülh gündəliyi fonunda xüsusilə diqqət çəkir. Çünki regionda dayanıqlı sülhün formalaşması yalnız siyasi sənədlərin qəbulundan deyil, həm də yeni reallıqların qarşılıqlı şəkildə qəbul edilməsindən, ictimai və siyasi ritorikanın dəyişməsindən və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsindən asılıdır.
Bu baxımdan, revanşist ritorikanın və keçmiş münaqişənin nəticələrini yenidən mübahisələndirməyə yönəlmiş yanaşmaların səsləndirilməsi sülh gündəliyinin qarşısında əlavə siyasi və psixoloji maneələr yarada bilər. Azərbaycan tərəfindən yayılan son açıqlamalarda da Ermənistanın bu reaksiyası sülh prosesinə, qarşılıqlı etimada və normallaşma perspektivlərinə mənfi təsir göstərən yanaşma kimi qiymətləndirilib. Qərbi Azərbaycan İcması 15 sentyabr tarixli açıqlamasında belə reaksiyaların sülh prosesinə zərər vurduğunu və revanşist qüvvələri təşviq etdiyini bildirib.
Bununla yanaşı, mövzuya yalnız qarşılıqlı ittihamlar prizmasından yanaşmaq regionda davamlı sülh baxımından konstruktiv nəticə verməyə bilər. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsi üçün real vəziyyətin qəbul edilməsi, dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət, qarşılıqlı etimad və kommunikasiyanın genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri bu baxımdan informasiyanın birbaşa mənbədən əldə olunması üçün platforma kimi də qiymətləndirilə bilər. Diplomatlar regiondakı vəziyyəti yerində görür, həyata keçirilən layihələrlə tanış olur, tarixi-mədəni abidələrə baş çəkir və Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi məlumatları birbaşa əldə edirlər. Bu cür səfərlər həmçinin beynəlxalq diplomatik nümayəndəliklərin bölgədəki proseslər barədə daha dolğun təsəvvür formalaşdırmasına imkan yaradır.
Səfərin mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağın yalnız keçmiş münaqişə məkanı kimi deyil, hazırda bərpa, quruculuq və sosial-iqtisadi inkişaf proseslərinin getdiyi region kimi təqdim olunmasıdır. Xankəndidə yeni infrastrukturun, Qarabağ Universitetinin və digər sosial obyektlərin nümayiş etdirilməsi bu prosesin konkret nümunələrini təşkil edir. Kəlbəcərdə iqtisadi fəaliyyətin, turizm və kənd təsərrüfatı potensialının nümayiş etdirilməsi isə regionun gələcək inkişaf istiqamətlərini göstərir.
Beləliklə, 11–12 sentyabr səfəri iki fərqli yanaşmanı da üzə çıxardı: bir tərəfdə diplomatik nümayəndələrin Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrindəki real vəziyyətlə tanışlığı, digər tərəfdə isə bəzi erməni siyasi və media dairələrinin bu səfərə qarşı sərt reaksiyası.
Hadisələrin göstərdiyi əsas məqam budur ki, postmünaqişə dövründə regionda yeni reallıqlar formalaşıb. Bu reallıqların beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə olunması informasiya mübadiləsi baxımından əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda, Ermənistan daxilində səslənən revanşist və qarşıdurma xarakterli ritorikanın sülh prosesinə mümkün təsiri diqqətlə nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində davamlı sülhə nail olunması üçün əsas istiqamət gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlığın gücləndirilməsi, qarşılıqlı etimadın yaradılması və regional iqtisadi-kommunikasiya layihələrinin inkişaf etdirilməsidir. Bu baxımdan, diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri təkcə protokol xarakterli tədbir deyil, həm də regionda yaranmış vəziyyətin birbaşa müşahidə edilməsi baxımından əhəmiyyətli diplomatik təmas kimi yadda qalır.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ölkənin suveren ərazisidir və burada həyata keçirilən bərpa-quruculuq prosesləri dövlətin daxili inkişaf siyasətinin tərkib hissəsidir. Ermənistanla münasibətlərdə isə əsas hədəf qarşıdurmanın deyil, sülhün və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi olmalıdır. Bu istiqamətdə atılan addımların davamlı olması üçün keçmişin mübahisəli ritorikasından daha çox gələcəyin regional əməkdaşlıq gündəliyinə diqqət yetirilməsi mühüm amil olaraq qalır.
Nəticə etibarilə, diplomatik korpus nümayəndələrinin səfəri Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaratdığı yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunmasına şərait yaradıb. Səfərə qarşı bəzi erməni dairələrində müşahidə olunan sərt reaksiyalar isə postmünaqişə dövründə siyasi ritorikanın sülh və normallaşma prosesinə təsirinin hələ də aktual olduğunu göstərib. Regionun gələcəyi baxımından əsas məsələ isə qarşıdurma ritorikasının deyil, suverenliyə hörmət, qarşılıqlı etimad, iqtisadi əməkdaşlıq və davamlı sülh prinsiplərinin ön plana çıxarılmasıdır.

Elnur Qəhrəmanov,
YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı