Məktəbdə vahid geyim, dünyəvi təhsil və milli-mənəvi dəyərlər: hüquqi çərçivə, ictimai məsuliyyət və dövlət qayğısı - ŞƏRH

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlərdə ideoloji təhlükəsizlik məsələsi xüsusi yer tutur. Prezident çıxışında müasir dövrdə ideoloji təxribatların sərhədlərlə məhdudlaşmadığını, internet, sosial media və yeni texnologiyalar vasitəsilə cəmiyyətlərə təsir imkanlarının artdığını vurğulamış, təhsil və vətənpərvərliyi bu təsirlərə qarşı mühüm amillər kimi göstərmişdir. Bu yanaşmanın təhsil siyasəti baxımından əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bilikli, savadlı, tənqidi düşünmə qabiliyyətinə malik və öz hüquqlarını tanıyan gənclər manipulyativ məlumatları daha düzgün qiymətləndirə bilərlər. İdeoloji təhlükəsizlik yalnız müəyyən fikirlərə qarşı mübarizə aparmaqla deyil, cəmiyyətdə sağlam düşüncənin, elmi dünyagörüşünün, hüquqi savadlılığın və informasiya mədəniyyətinin inkişafı ilə də möhkəmlənir. Uşaqlar və yeniyetmələr informasiya məkanında ən həssas qruplardandır. Onların dünyagörüşü hələ formalaşma mərhələsində olduğuna görə ailə, məktəb, sosial mühit və rəqəmsal platformalar bu prosesə ciddi təsir göstərir. Buna görə də təhsil sisteminin vəzifəsi şagirdlərə müxtəlif məlumatları kor-koranə qəbul etməyi deyil, onları yoxlamağı, mənbələri müqayisə etməyi, faktla rəyi fərqləndirməyi öyrətməkdir. Vətənpərvərlik də bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Vətənə bağlılıq ölkənin tarixini və mədəniyyətini tanımaq, dövlət rəmzlərinə hörmət etmək, qanunlara riayət etmək, ictimai məsuliyyət daşımaq və cəmiyyətin inkişafına töhfə vermək kimi dəyərlərlə möhkəmlənir. Bu dəyərlərin məktəbdə təbliği şagirdlərin həm milli kimliyinin, həm də məsuliyyətli vətəndaş mövqeyinin formalaşmasına kömək edir. Bununla yanaşı, ideoloji təhlükəsizliyin təmin olunması hüquq və azadlıqlara hörmətlə uzlaşdırılmalıdır. Zərərli və manipulyativ təbliğata qarşı mübarizə konkret şəxslərin dini etiqadına və ya qanuni seçimlərinə münasibətlə eyniləşdirilməməlidir. Maarifləndirmə, hüquqi biliklərin artırılması və tənqidi düşüncənin inkişafı cəmiyyətin ideoloji dayanıqlığını gücləndirən əsas vasitələrdir. Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid məktəbli formasının tətbiqi məktəbdaxili təşkilati mühitin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Müəyyən edilmiş geyim forması şagirdlərdə məktəb kollektivinə aidlik hissini gücləndirə, gündəlik təhsil prosesində vahid yanaşmanın qorunmasına və daxili intizamın möhkəmlənməsinə kömək edə bilər. Məktəbli formasının mühüm funksiyalarından biri şagirdlər arasında geyimə görə yaranan sosial fərqlərin görünən təsirini azaltmaqdır. Ailələrin maddi imkanları müxtəlif olduğundan, geyimin qiyməti, markası və dəbə uyğunluğu bəzən uşaqlar arasında müqayisə və rəqabət predmetinə çevrilə bilər. Vahid forma bu cür müqayisələrin təsirini zəiflətmək və diqqəti təhsilin əsas məqsədlərinə yönəltmək üçün vasitə rolunu oynaya bilər. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin şagirdlərinin geyim formalarına dair mövcud tələblərdə dəyişikliklər edilib. Qərarda müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementləri ilə bağlı tələblər, habelə milli-mədəni tədbirlərdə milli geyimlərdən və ya onların elementlərindən istifadə imkanı nəzərdə tutulur. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 6 oktyabr tarixli 325 nömrəli qərarı ilə “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər” təsdiq edilib. Sənəd dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi üçün vahid yanaşmanı müəyyənləşdirir və məktəbdə işgüzar geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Tələblər müəllimlərin məktəbdə əmək funksiyalarını yerinə yetirdikləri müddətdə, habelə məktəbi təmsil etdikləri müəyyən rəsmi və təntənəli tədbirlərdə riayət etməli olduqları qaydaları əhatə edir. Qərarda təhsilverənlərin geyiminin mövsümə uyğun, təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olması müəyyən edilir. Eyni zamanda, fiziki tərbiyə, çağırışaqədərki hazırlıq, texnologiya, fizika, kimya və biologiya fənlərinin tədrisində məşğələnin xarakterinə və iş şəraitinə uyğun funksional, rahat geyimlərdən istifadə edilməsinə imkan verilir. Geyimin ölçüsü və forması müəllimin əmək funksiyasının icrasına mane olmamalıdır. 2020–2026-cı illərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində bir sıra məscid və ziyarətgahlarda təmir-bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilib. Təqdim olunan məlumatlara əsasən, bu işlər Lahıc qəsəbəsindəki Bədöyün məscidini, Suraxanı rayonundakı “Fatimeyi-Zəhra” məscidini, Şəki şəhərindəki Xan məscidini, Nərimanov rayonundakı Cümə məscidini, Şamaxıdakı Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksini və digər dini abidələri əhatə edib.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən dini abidələrin bərpası da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şuşadakı Yuxarı Gövhər Ağa, Aşağı Gövhər Ağa, Saatlı və Mamayı məscidləri, Ağdam Cümə məscidi, Qiyaslı kənd məscidi, Zəngilan şəhər məscidi və digər abidələr Azərbaycanın dini-mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Bu tikililərin qorunması həmin ərazilərin tarixinin, memarlıq xüsusiyyətlərinin və mədəni yaddaşının yaşadılmasına xidmət edir. Təqdim olunan məlumatlarda Mərdəkan qəsəbəsindəki Pir Həsən ziyarətgahının bərpası üçün 2025-ci ildə 550 min manat, Əmircan qəsəbəsindəki İmam məscidinin təmiri üçün isə 600 min manat vəsait ayrıldığı bildirilir. Gəncə şəhərindəki Cümə — Şah Abbas məscidinin bərpası üçün 2026-cı ildə ilkin olaraq 1,6 milyon manat ayrılması və işlərə başlanılması da dini irsin qorunmasına yönələn tədbirlər sırasında göstərilir.
Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli və Laçın rayonlarında yeni məscidlərin tikintisi, Qusar rayonunun Hill kəndində məscidin təmiri kimi işlər də bu istiqamətdə davam edən fəaliyyətə daxildir. Təqdim olunan məlumatlara görə, Azərbaycanda dini ibadət yerlərinə təyin olunmuş din xadimlərinin sayı 1479 nəfərdir. Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu tərəfindən müəyyən edilmiş meyarlar əsasında din xadimlərinə maddi dəstək göstərilir. 2020-ci ildə belə dəstək alanların sayı 984 nəfər olduğu halda, təqdim edilən son göstəricidə bu rəqəm 1204 nəfər göstərilir. 2025-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfərin beşinci ildönümü münasibətilə 1197 din xadiminə əlavə birdəfəlik yardım verildiyi də bildirilir. Dini qurumlara dövlət maliyyə dəstəyi də dövlət-din münasibətlərinin institusional istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 yanvar 2026-cı il tarixli sərəncamı ilə müxtəlif dini konfessiyalara vəsait ayrılması nəzərdə tutulub. Sərəncamda Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə 3,5 milyon manat, Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı və Azərbaycan Yeparxiyasına, yəhudi dini icmalarına, katolik icmasına, Alban-Udi xristian dini icmasına və digər qeyri-islam icmalarına dəstək üçün ayrıca məbləğlər göstərilib. Bu maliyyə dəstəyinin əsas istiqamətləri dini qurumların fəaliyyətinin dəstəklənməsi, dinlərarası həmrəyliyin inkişafı, dini maarifləndirmənin gücləndirilməsi və mənəvi-əxlaqi dəyərlərin təbliği ilə əlaqələndirilir. Rəsmi sərəncamda göstərilən konkret məbləğlər ümumilikdə 5,9 milyon manat təşkil edir. Buna görə də dini sahəyə 2026-cı ildə ayrılan bütün dövlət vəsaitlərinin ümumi həcmi barədə rəqəm göstərilərkən yalnız bu sərəncam deyil, digər büdcə xərcləri və maliyyələşmə mənbələri də ayrıca yoxlanılmalıdır.

Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü