Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə strateji yaxınlaşması - ŞƏRH

Azərbaycanın xarici siyasətində regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi və beynəlxalq tərəfdaşlıq imkanlarının artırılması mühüm yer tutur. Bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin daha möhkəm və uzunmüddətli əsaslar üzərində qurulmasıdır. Tarixi bağlılıq, coğrafi yaxınlıq və qarşılıqlı maraqlar Azərbaycanla bu region ölkələrini birləşdirən mühüm amillərdir. Müasir dövrdə həmin amillərin konkret iqtisadi layihələrə, nəqliyyat əlaqələrinə və ortaq inkişaf təşəbbüslərinə çevrilməsi isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının VIII Məşvərət görüşü bu baxımdan mühüm siyasi hadisə kimi diqqət çəkdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin görüşdəki çıxışı ölkəmizin regional proseslərdə artan rolunu, qarşılıqlı əməkdaşlığın mövcud imkanlarını və gələcək inkişaf istiqamətlərini əks etdirdi. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlərdən aydın görünür ki, Azərbaycanın məqsədi mövcud münasibətləri qorumaqla kifayətlənməmək, onları yeni iqtisadi və strateji məzmunla zənginləşdirməkdir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığının yeni mərhələyə keçməsi ölkəmizin regional dialoqda iştirak imkanlarını daha da genişləndirir. 2025-ci ilin noyabrında Azərbaycanın Məşvərət görüşü formatına tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması bu prosesin mühüm nəticələrindən biri oldu. Beləliklə, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında siyasi dialoq daha sistemli xarakter aldı. Bu iştirak ölkəmizin regional təşəbbüslərdə fəal rol oynaması və ortaq məsələlərin müzakirəsində birbaşa iştirak etməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında iqtisadi əməkdaşlığın konkret nəticələrinə xüsusi diqqət yetirilməsi təsadüfi deyil. Çünki dövlətlər arasında münasibətlərin davamlı inkişafı üçün siyasi iradə ilə yanaşı, qarşılıqlı iqtisadi maraqların möhkəm təməli də olmalıdır. Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ticarət dövriyyəsinin artması, investisiya əlaqələrinin genişlənməsi və birgə layihələrin həyata keçirilməsi bu təməlin formalaşdığını göstərir. Dövlət başçısının təqdim etdiyi məlumata əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Hazırda region ölkələrinin kapitalı əsasında yaradılmış 400-dən artıq şirkətin Azərbaycanda fəaliyyət göstərməsi də iqtisadi münasibətlərin real məzmununu nümayiş etdirir.
Bununla belə, iqtisadi əlaqələrin gələcək inkişafı yalnız ticarət göstəricilərinin yüksəldilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, sənaye sahəsində birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi və məhsulların beynəlxalq bazarlara birlikdə çıxarılması daha geniş imkanlar yarada bilər. Azərbaycanla Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan arasında yaradılmış birgə investisiya fondları bu istiqamətdə mühüm vasitədir. Həmin fondların imkanlarından səmərəli istifadə olunması iqtisadi əməkdaşlığı daha məhsuldar mərhələyə yüksəldə, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və istehsal potensialının artmasına töhfə verə bilər.
Azərbaycanın regional əməkdaşlıqda üstünlüklərindən biri onun əlverişli coğrafi mövqeyi və formalaşdırdığı müasir nəqliyyat infrastrukturudur. Xəzər dənizi ölkəmizlə Mərkəzi Asiya arasında mühüm bağlantı məkanı olmaqla yanaşı, Asiya ilə Avropa arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafında da əhəmiyyətli rol oynayır. Dəniz limanlarının, dəmir yollarının, avtomobil yollarının və hava limanlarının imkanlarının genişləndirilməsi yükdaşımaların həcmini artırmaqla yanaşı, beynəlxalq ticarət əlaqələrinin daha səmərəli təşkilinə şərait yaradır.
Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qlobal ticarət marşrutlarının şaxələndirildiyi və etibarlı nəqliyyat bağlantılarına ehtiyacın artdığı bir dövrdə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərinin əməkdaşlığı yeni imkanlar açır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunduğu kimi, Orta Dəhliz üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 2025-ci ildə 10 faizdən çox, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən 20 faiz artıb. Bu göstəricilər marşrutun əhəmiyyətinin yüksəldiyini və onun rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün görülən işlərin nəticə verdiyini göstərir.
Nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, eyni zamanda, region dövlətlərinin beynəlxalq iqtisadi sistemdə mövqeyini gücləndirir. Mərkəzi Asiyanın istehsal və ixrac imkanlarının Azərbaycanın tranzit infrastrukturu ilə əlaqələndirilməsi qarşılıqlı fayda yaradır. Bu əməkdaşlıq sayəsində region ölkələri yalnız ayrı-ayrı milli bazarlarla deyil, daha geniş beynəlxalq ticarət şəbəkələri ilə əlaqələrini möhkəmləndirmək imkanı əldə edirlər. Beləliklə, Azərbaycan tranzit ölkə olmaqla yanaşı, regionlar arasında iqtisadi əlaqələrin qurulmasında mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir.
Gələcəyin iqtisadiyyatında rəqəmsal bağlantıların və enerji təhlükəsizliyinin rolu da getdikcə artır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında “Digital Silk Way” layihəsinin və Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik kabellərin çəkilməsi istiqamətində görülən işlərin qeyd olunması bu məsələlərin strateji əhəmiyyətini göstərir. Rəqəmsal infrastrukturun inkişafı dövlətlər arasında məlumat mübadiləsini sürətləndirə, biznes əlaqələrini asanlaşdıra və yeni texnoloji əməkdaşlıq imkanları yarada bilər. Bu istiqamətdə atılan addımlar regionun müasir iqtisadi tələblərə uyğunlaşmasına xidmət edir.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq da Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərini birləşdirən əsas istiqamətlərdəndir. Türkmənistan və Qazaxıstan neftinin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılması ölkəmizin tranzit imkanlarının əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində görülən işlər gələcək əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdırır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və elektrik enerjisinin ötürülməsi imkanlarının genişləndirilməsi regionun enerji potensialından daha səmərəli istifadə edilməsinə şərait yarada bilər.
Dövlətlər arasında yaxınlaşmanın əhəmiyyəti yalnız iqtisadi layihələrlə ölçülmür. Qarşılıqlı hörmət, mənəvi bağlılıq və çətin məqamlarda göstərilən dəstək siyasi münasibətlərin möhkəmliyini müəyyən edən amillərdəndir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və quruculuq işlərinə verdikləri töhfələr bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Özbəkistanın Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Qırğızıstanın isə Ağdamda Manas adına məktəb inşa etməsi dostluğun əməli ifadəsidir. Türkmənistanın Füzulidə məscid tikintisinə təşəbbüs göstərməsi də xalqlarımız arasındakı mənəvi yaxınlığı əks etdirir.
Bu layihələrin əhəmiyyəti onların fiziki nəticələri ilə məhdudlaşmır. Məktəblər, mədəniyyət və yaradıcılıq mərkəzləri gələcək nəsillərin inkişafına xidmət edir, xalqlar arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə zəmin yaradır. Belə təşəbbüslər regional tərəfdaşlığın insan amilinə əsaslanan tərəfini üzə çıxarır və əməkdaşlığın uzunmüddətli perspektivini gücləndirir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitliyin xüsusi vurğulanması isə bütün bu təşəbbüslərin uğuru üçün zəruri şərtləri müəyyən edir. Sabitlik olmadan iqtisadi layihələrin davamlılığını təmin etmək, investisiyaları artırmaq və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirmək çətin olardı. Buna görə də regional əməkdaşlığın əsas məqsədlərindən biri qarşılıqlı etimadı qorumaq, ortaq maraqları uzlaşdırmaq və gələcək inkişaf üçün etibarlı mühit formalaşdırmaqdır.
Türkmənbaşı görüşünün əhəmiyyəti məhz bu istiqamətlərin vahid əməkdaşlıq gündəliyində birləşməsindədir. İqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal texnologiyalar və humanitar əlaqələr bir-birini tamamlayan sahələrdir. Bu istiqamətlər üzrə əlaqələndirilmiş fəaliyyət Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərinin mövcud imkanlarını daha səmərəli reallaşdırmasına kömək edə bilər.
Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin VIII Məşvərət görüşündəki çıxışı Azərbaycanın regional əməkdaşlığa strateji yanaşmasını və tərəfdaşlığın praktiki nəticələrə əsaslanmasının vacibliyini ortaya qoydu. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri tarixi yaxınlığın müasir iqtisadi maraqlarla birləşdiyi, qarşılıqlı dəstəyin konkret layihələrlə möhkəmləndiyi əməkdaşlıq modelidir. Bu modelin gələcək inkişafı ölkəmizin beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsinə, regionun tranzit və enerji imkanlarının artmasına, eləcə də dövlətlərimiz arasında uzunmüddətli tərəfdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edəcək. Xəzərin iki sahilini birləşdirən əməkdaşlıq yalnız coğrafi yaxınlığın nəticəsi deyil, həm də ortaq gələcəyə yönəlmiş siyasi iradənin ifadəsidir.

Atakişi Babayev
Füzuli Suvarma Sistemləri İdarəsi Ərazi Partiya təşkilatının sədri