İdeoloji təhlükəsizliyinin təməli: milli düşüncə və təhsil

Müasir dünyada dövlətlərin təhlükəsizliyi artıq yalnız sərhədlərin qorunması, hərbi qüdrət və iqtisadi imkanlarla ölçülmür. İnformasiya müharibələrinin genişləndiyi, müxtəlif ideoloji təsir vasitələrinin cəmiyyətlərin düşüncə tərzinə nüfuz etdiyi bir dövrdə milli kimliyin, mənəvi dəyərlərin və ictimai şüurun qorunması da strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan ideoloji təhlükəsizlik dövlətin suverenliyinin, siyasi müstəqilliyinin və müstəqil inkişaf yolunun qorunmasının mühüm şərtlərindən biridir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər də bu məsələnin Azərbaycanın gələcəyi üçün əhəmiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. Dövlət başçısının diqqətə çatdırdığı təhlükələr, xüsusilə dini amildən siyasi və ideoloji məqsədlər üçün istifadə cəhdləri, cəmiyyətin bu təsirlərə qarşı hazırlıqlı olmasının vacibliyini göstərir. Prezidentin vurğuladığı kimi, bəzi mərkəzlər din amilindən silah kimi istifadə edərək ölkəmizi inkişaf və tərəqqi yolundan geri döndərməyi, burada bəzi Yaxın Şərq ölkələrinin teokratik idarəetmə modelini tətbiq etməyi qarşılarına məqsəd qoyublar. Məzhəblərarası ziddiyyətlərin yaradılması, vətəndaşların radikal dini cərəyanlara cəlb edilməsi, uşaqların və gənclərin dünyagörüşünün dini doqmalar əsasında formalaşdırılması bu təhlükənin müxtəlif təzahürləridir.
Bu fikirlərin mahiyyəti yalnız dini radikalizmlə mübarizə məsələsi ilə məhdudlaşmır. Burada söhbət, ilk növbədə, Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik modelinin, dünyəvi inkişaf xəttinin və cəmiyyətin gələcəyini sərbəst müəyyənləşdirmək imkanının qorunmasından gedir. Çünki hər hansı ideoloji təsir cəmiyyətin tənqidi düşünmə qabiliyyətini zəiflədərək insanları hazır qənaətləri sorğulamadan qəbul etməyə yönəldirsə, zamanla bu, ictimai münasibətlərə və siyasi seçimlərə də təsir göstərə bilər.
Din tarixən cəmiyyətlərin mənəvi həyatında, əxlaqi dəyərlərin formalaşmasında və insanların dünyagörüşündə mühüm yer tutub. Lakin dinin mənəvi mahiyyəti ilə ondan siyasi hakimiyyət, ideoloji nəzarət və xarici təsir vasitəsi kimi istifadə edilməsi arasında prinsipial fərq var. Problem dini inancların mövcudluğunda deyil, həmin inancların cəmiyyəti parçalamaq, insanları radikal ideyalara yönəltmək və dövlətin dünyəvi əsaslarını zəiflətmək məqsədilə istismar edilməsindədir.
Dini şüarlar altında yayılan radikal ideologiyalar çox zaman öz məqsədlərini açıq şəkildə ifadə etmir. Onlar ilk mərhələdə mənəvi saflıq, ədalət, ənənələrə qayıdış və cəmiyyətin problemlərinin həlli kimi cəlbedici anlayışlardan istifadə edə bilərlər. Sonrakı mərhələdə isə fərqli düşüncəyə qarşı dözümsüzlük, başqa məzhəblərə və dünyagörüşlərinə mənfi münasibət, mövcud ictimai-siyasi quruluşa qarşı düşmənçilik formalaşdırıla bilər. Beləliklə, dini inanc insanları mənəvi cəhətdən zənginləşdirən vasitə olmaqdan çıxaraq onların düşüncəsini məhdudlaşdıran və davranışlarını idarə edən ideoloji mexanizmə çevrilir.
Məzhəblərarası ziddiyyətlərin qızışdırılması da bu prosesin təhlükəli istiqamətlərindəndir. Cəmiyyətdə dini fərqlərin qarşıdurma mənbəyinə çevrilməsi milli birliyə zərbə vurur, vətəndaşlar arasında etimadı zəiflədir və xarici təsir imkanlarını genişləndirir. Halbuki Azərbaycanın gücü müxtəlif dini və mədəni ənənələrə malik insanların vahid dövlətçilik və vətəndaşlıq prinsipləri ətrafında birləşməsindədir. Bu birliyin qorunması dini ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasını, vicdan azadlığına hörməti və bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyini tələb edir.
İdeoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsində hüquqi və inzibati tədbirlərlə yanaşı, ən mühüm və uzunmüddətli vasitə təhsildir. Çünki qadağalar müəyyən təhlükələrin qarşısını ala bilsə də, insanların düşüncə tərzini, dünyagörüşünü və qərarvermə bacarığını yalnız məhdudlaşdırıcı tədbirlərlə formalaşdırmaq mümkün deyil. Cəmiyyətin ideoloji təsirlərə qarşı davamlılığını təmin etmək üçün insanlara hazır cavablar verməkdən daha çox, onları sual verməyə, faktları yoxlamağa, hadisələrin mahiyyətini anlamağa və müstəqil nəticə çıxarmağa öyrətmək lazımdır.
Təhsilin bu baxımdan əsas vəzifəsi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də düşünən, müqayisə aparan və məlumatı təhlil edə bilən şəxsiyyət yetişdirməkdir. Tarix, fəlsəfə, ədəbiyyat, sosial elmlər və vətəndaşlıq təhsili insanlara müxtəlif ideologiyaların necə yarandığını, cəmiyyətlərə hansı təsirləri göstərdiyini və müəyyən fikirlərin siyasi məqsədlər üçün necə istifadə oluna bildiyini anlamağa kömək edir. Tarixi hadisələrin səbəb və nəticələrini öyrənən, fərqli mövqeləri müqayisə edə bilən insanın manipulyativ təbliğata tənqidi yanaşmaq imkanı da genişlənir.
Xüsusilə uşaqların və gənclərin dünyagörüşünün formalaşması məsələsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəslin yalnız müəyyən məlumatları əzbərləməsi deyil, həmin məlumatların doğruluğunu qiymətləndirməsi, suallar verməsi və müxtəlif fikirlər arasında fərq qoyması vacibdir. Rəqəmsal informasiya mühitində bu ehtiyac daha da artır. Sosial şəbəkələr, videoplatformalar və müxtəlif internet resursları vasitəsilə yayılan məlumatlar bəzən dini, siyasi və emosional təsir mexanizmləri ilə təqdim edilir. Belə şəraitdə media savadlılığı, informasiya mənbələrinin yoxlanılması və manipulyasiyanın tanınması təhsilin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir.
Bununla yanaşı, təhsil insanlarda yalnız tənqidi düşüncə deyil, mənəvi məsuliyyət və cəmiyyət qarşısında vətəndaşlıq öhdəliyi də formalaşdırmalıdır. Öz tarixini, milli mədəniyyətini və dövlətçilik ənənələrini bilən, eyni zamanda başqa xalqların və inancların dəyərlərinə hörmətlə yanaşan gənclər milli kimliklə dünyaya açıq olmağın bir-birinə zidd olmadığını daha yaxşı dərk edirlər. Milli kimliyin möhkəmliyi qapalı düşüncə ilə deyil, öz dəyərlərini tanıyan və onları şüurlu şəkildə mənimsəyən şəxsiyyətin formalaşması ilə təmin olunur.
Azərbaycanın inkişaf modelinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinə əsaslanmasıdır. Dünyəvilik dinin cəmiyyətdən kənarlaşdırılması və ya insanların dini inanclarına müdaxilə edilməsi demək deyil. Əksinə, bu prinsip dövlətin bütün vətəndaşlara bərabər münasibətini, dini etiqad azadlığının qorunmasını və dövlət idarəçiliyinin hər hansı dini doqmanın təsirindən asılı olmamasını nəzərdə tutur.
Bu baxımdan ideoloji təhlükəsizlik dini inancların hədəfə alınması kimi deyil, dini dəyərlərdən istifadə etməklə cəmiyyətdə radikalizm, dözümsüzlük və parçalanma yaratmaq cəhdlərinin qarşısının alınması kimi başa düşülməlidir. Mübarizə dini etiqada qarşı deyil, zorakılığı, ayrı-seçkiliyi və dövlətin konstitusion əsaslarına qarşı yönələn radikal fəaliyyətə qarşı aparılmalıdır. Bu fərqin qorunması həm vətəndaşların hüquqlarının təmin edilməsi, həm də dövlətə və cəmiyyətə olan etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından vacibdir.
İdeoloji təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi ailə, məktəb, ali təhsil müəssisələri, media və bütövlükdə cəmiyyətin birgə fəaliyyətini tələb edir. Gənclərin suallarına əsaslandırılmış cavabların verilməsi, onların sosial və mənəvi problemlərinə diqqət yetirilməsi, elmi biliklərə çıxışının genişləndirilməsi və sağlam müzakirə mühitinin yaradılması bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. İnsanların məlumat almaq və fikir yürütmək ehtiyacları qarşılanmadıqda, sadələşdirilmiş və qəti hökmlər təqdim edən radikal təbliğat onların diqqətini daha asan cəlb edə bilər.
Nəticə etibarilə, ideoloji təhlükəsizlik dövlətin yalnız bugünkü sabitliyini deyil, gələcək inkişaf istiqamətini də müəyyən edən strateji məsələdir. Azərbaycanın müstəqilliyinin və dünyəvi dövlətçilik modelinin qorunması milli birliyin möhkəmləndirilməsi, dini radikalizmin qarşısının alınması və gənc nəslin sağlam dünyagörüşünün formalaşdırılması ilə sıx bağlıdır. Bu vəzifələrin həyata keçirilməsində isə təhsil həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Çünki ideoloji təsirlərə qarşı ən etibarlı müdafiə insanın düşünmək, anlamaq və seçim etmək qabiliyyətidir. Hazır qənaətləri sorğulamadan qəbul edən deyil, onların mahiyyətini araşdıran; emosional çağırışlara kor-koranə qoşulan deyil, faktları qiymətləndirən; fərqlilikləri qarşıdurma səbəbi sayan deyil, milli birliyin dəyərini anlayan vətəndaş yetişdirmək dövlətin uzunmüddətli təhlükəsizliyinə qoyulan sərmayədir. Güclü təhsil sistemi yalnız savadlı cəmiyyət yaratmır, həm də milli maraqlarını dərk edən, müstəqil düşünən və Azərbaycanın tərəqqi yolunun davamlılığını təmin edə bilən nəsil formalaşdırır.

Hüseyn Şəkərəliyev
YAP Culfa rayon təşkilatının veteran üzvü