Azərbaycan–Kamboca münasibətləri tarixi əlaqələrdən yeni tərəfdaşlığa doğru

Dövlətlərarası münasibətlərin dəyəri onların tarixinin uzunluğu ilə yanaşı, dəyişən şəraitə uyğun inkişaf etmək imkanları ilə ölçülür. Keçmişdə yaranmış əlaqələr qarşılıqlı tanışlıq və etimad üçün zəmin yaradır, yeni siyasi və iqtisadi təşəbbüslər isə həmin zəmini daha geniş tərəfdaşlığa çevirir. Azərbaycan ilə Kamboca arasında münasibətlər də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Kambocanın Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana səfəri tarixi əlaqələrin müasir əməkdaşlıq imkanları ilə tamamlanması üçün mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.
Prezident İlham Əliyev oktyabrın 12-də mətbuata verdiyi bəyanatda on iki il əvvəl Kambocanın keçmiş Baş naziri Hun Senlə Azərbaycanda keçirdiyi görüşü xatırladaraq münasibətlərdə davamlılığı vurğuladı. Dövlətimizin başçısı beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstəyi qeyd etdi, ikitərəfli təmasların intensivləşdirilməsi barədə razılığın əldə olunduğunu bildirdi. Bu məqamlar göstərir ki, yeni əməkdaşlıq gündəliyi əvvəlki illərdə formalaşmış siyasi əlaqələr üzərində qurulur.
Münasibətlərdə davamlılıq tərəflərin bir-birini etibarlı tərəfdaş kimi tanımasına kömək edir. Lakin siyasi etimadın praktik əhəmiyyəti onun hansı sahələrdə nəticə yaratması ilə müəyyənləşir. Qarşılıqlı dəstək iqtisadi, humanitar və institusional əlaqələrlə tamamlandıqda tərəfdaşlıq daha möhkəm əsas qazanır. Hun Manetin səfərinin əhəmiyyəti də əlaqələrin əhatəsini genişləndirmək və əvvəlki təmasları yeni təşəbbüslərlə davam etdirmək imkanındadır.
Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin tarixi məzmununda təhsil əlaqələri xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında sovet dövründə yüzlərlə kambocalı tələbənin Azərbaycanda təhsil aldığı və bu ənənənin bərpasının vacibliyi qeyd olundu. Təhsil vasitəsilə yaranan əlaqələr insanlar arasında uzunmüddətli tanışlıq formalaşdırır. Başqa ölkədə təhsil alan insan həmin cəmiyyətin dilini, gündəlik həyatını və mədəniyyətini daha yaxından öyrənir. Bu təcrübə sonrakı illərdə də qarşılıqlı anlayışa töhfə verə bilər.
Tarixi təhsil əlaqələrinin yenilənməsi keçmiş təcrübənin bugünkü ehtiyaclarla əlaqələndirilməsini tələb edir. Müasir əməkdaşlıqda tələbələrin və mütəxəssislərin maraqları, əmək bazarının tələbləri və təhsil müəssisələrinin imkanları nəzərə alınmalıdır. Qarşılıqlı təhsil imkanları düzgün seçilmiş proqramlarla tamamlandıqda həm peşəkar hazırlığa, həm də xalqlar arasında ünsiyyətə xidmət edə bilər. Beləliklə, tarixi bağlılıq yeni insan əlaqələri hesabına davamlı məzmun qazanır.
İkitərəfli münasibətlərdə beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq da mühüm yer tutur. BMT, Qoşulmama Hərəkatı və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə çərçivəsində təmaslar dövlətlərə müxtəlif məsələlər üzrə mövqelərini müzakirə etmək imkanı verir. Bu platformalarda yaranan ünsiyyət ikitərəfli dialoqu da tamamlayır. Ortaq məsələlər ətrafında əməkdaşlıq edən tərəflər bir-birinin prioritetlərini daha yaxşı anlayır və yeni fəaliyyət sahələrini müəyyənləşdirə bilirlər.
Sülhün, təhlükəsizliyin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün münasibətlərin gündəliyində yer alması tərəfdaşlığın siyasi məzmununu göstərir. Dövlətlərin inkişaf planlarını həyata keçirməsi üçün sabitlik və beynəlxalq hüquqa əsaslanan münasibətlər vacibdir. Bu prinsiplərə ortaq yanaşma diplomatik dialoq üçün mühüm zəmin yarada bilər. Eyni zamanda, həmin yanaşmanın praktik əhəmiyyəti qarşılıqlı hörmətə söykənən əməkdaşlıq və razılaşmaların ardıcıl icrası ilə güclənir.
Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ilə əlaqələrinin genişlənməsi baxımından Kamboca ilə tərəfdaşlıq ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif regionlardan olan dövlətlərlə davamlı münasibətlər xarici əlaqələrin coğrafiyasını genişləndirir, yeni iqtisadi və humanitar imkanları öyrənməyə şərait yaradır. Bu prosesdə hər bir tərəfdaş ölkə ilə münasibətlər onun öz xüsusiyyətləri və qarşılıqlı maraqlar əsasında qurulmalıdır. Belə yanaşma əlaqələrin məzmununu daha konkret və davamlı edir.
Parlamentlərarası təmaslar da dövlətlər arasında ünsiyyətin əlavə istiqamətidir. Qanunverici orqanlar səviyyəsində dialoq müxtəlif sahələrin hüquqi və institusional təcrübəsini öyrənməyə imkan verə bilər. Dövlətlərarası münasibətlər yalnız yüksək səviyyəli görüşlərdən ibarət olmadıqda, müxtəlif qurumlar arasında əlaqələr yarandıqda tərəfdaşlığın davamlılığı artır. Bu, gündəlik əməkdaşlığın daha geniş iştirakçılar dairəsinə söykənməsini təmin edir.
Yeni mərhələdə iqtisadi münasibətlərin inkişafı da əsas vəzifələrdəndir. Siyasi yaxınlıq şirkətlərin bir-birini tanımasına və əməkdaşlıq imkanlarını araşdırmasına şərait yarada bilər. Bunun üçün bazarlar haqqında məlumat, etibarlı tərəfdaşlar və kommersiya baxımından əsaslandırılmış layihələr lazımdır. İqtisadi əlaqələrin güclənməsi öz növbəsində münasibətlərə davamlı maraq yaradır. Qarşılıqlı fayda üzərində qurulan fəaliyyət tərəfdaşlığın gündəlik həyatdakı nəticələrini görünən edir.
Turizm və mədəni təmaslar da bu prosesə töhfə verə biləcək istiqamətlərdir. İnsanların bir-birinin ölkəsini tanıması coğrafi uzaqlıqdan yaranan məlumat boşluğunu azalda bilər. Mədəniyyət, tarix və gündəlik həyat haqqında birbaşa təəssüratlar qarşılıqlı münasibətin daha dolğun formalaşmasına kömək edir. Lakin belə əlaqələrin inkişafı üçün nəqliyyat imkanları, xidmətlər və düzgün məlumatlandırma kimi praktik məsələlər də nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycan və Kambocanın mina problemindən əziyyət çəkməsi isə əməkdaşlığa konkret humanitar məzmun verir. Oxşar çətinliklə üzləşən ölkələr təcrübələrini paylaşmaqla bir-birinin ehtiyaclarını daha yaxşı anlaya bilərlər. Burada tərəfdaşlığın nəticəsi insan həyatının qorunmasına və təhlükəsiz yaşayış imkanlarının genişlənməsinə töhfə ilə ölçülür. Belə əməkdaşlıq siyasi dialoqun cəmiyyət üçün faydasını daha aydın göstərir.
Tarixi əlaqələrdən yeni tərəfdaşlığa keçidin əsas şərti razılaşdırılmış istiqamətlərin davamlı fəaliyyətə çevrilməsidir. Təhsil müəssisələri, dövlət qurumları, biznes nümayəndələri və mütəxəssislər arasında əlaqələrin qorunması bu baxımdan vacibdir. Hər bir sahədə qarşılıqlı ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi və nəticələrin qiymətləndirilməsi münasibətlərin imkanlarını daha düzgün istifadə etməyə kömək edir.
Hun Manetin Azərbaycana səfəri Azərbaycan–Kamboca münasibətlərində əvvəlki təcrübə ilə gələcək imkanlar arasında əlaqə yaradır. Təhsil vasitəsilə formalaşmış insani bağlar, siyasi dialoq və beynəlxalq platformalarda əməkdaşlıq yeni iqtisadi və humanitar təşəbbüslər üçün zəmin təşkil edir. Bu zəmin üzərində qurulan ardıcıl fəaliyyət iki ölkənin münasibətlərini daha çoxşaxəli, praktik və qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlığa çevirə bilər.

Aydın Tarverdiyev,
YAP Neftçala rayon təşkilatının fəal üzvü
Qədimkənd bələdiyyəsinin sədri