Hava çirkliliyi: gözlə görünəndən daha böyük təhlükə -ARAŞDIRMA

Havanın çirklənməsi ilk baxışda sadə görünə bilər: səma boz və qəhvəyi rəngdədirsə, hava çirklidir, mavidirsə, təmizdir. Lakin təmiz havanın nə demək olduğunu elmi baxımdan araşdırdıqda məsələnin göründüyündən xeyli mürəkkəb olduğu üzə çıxır.

Havanın tərkibindəki çirkləndiricilər yalnız gözlə görünən tüstü və dumanla məhdudlaşmır. Bəzi təhlükəli maddələr görünməz olur və insan sağlamlığına, ekosistemlərə və iqlimə ciddi təsir göstərə bilir.

Hava çirklənməsi nədir?

Hava çirklənməsi atmosferdə təbii tərkibi dəyişdirən və insan, heyvan, bitki və planet üçün zərərli ola bilən bərk, maye və qaz halında olan hissəcik və maddələrin mövcudluğudur.

Maraqlıdır ki, ölkələrin təxminən 43 faizində hava çirklənməsinin hüquqi tərifi yoxdur. Bu vəziyyət havanın çirklənməsinə nəzarət və onun hüquqi tənzimlənməsi baxımından problemlərin mövcudluğunu göstərir.

Hava çirklənməsi həm açıq, həm də qapalı məkanlarda yarana bilər. Açıq havanın çirklənməsi nəqliyyat, sənaye müəssisələri, yanacaq yandırılması və meşə yanğınları ilə əlaqəli olduğu halda, qapalı məkanlarda əsas mənbələrdən biri bərk yanacağın, o cümlədən kömürün günlük ehtiyacları ödəmək, məsələn, elə çay qaynatmaq və ya yemək bişirmək üçün yandırılmasıdır.

Atmosferin hansı qatları daha çox əhəmiyyət daşıyır?

Atmosfer Yer kürəsini əhatə edən qaz təbəqəsidir və beş əsas qatdan ibarətdir. Havanın çirklənməsi baxımından xüsusilə iki qat mühüm hesab olunur. Troposfer atmosferin Yer səthinə ən yaxın qatıdır. Duman və çirkləndiricilərin böyük hissəsi məhz burada toplanır.

Stratosfer isə troposferin üzərində yerləşir. Bu qatda Yer kürəsini Günəşin zərərli ultrabənövşəyi şüalarından qoruyan ozon təbəqəsi mövcuddur. Müəyyən çirkləndiricilər ozon təbəqəsinə də zərər verə bilər.

1-ci və 2-ci dərəcəli çirkləndiricilər

Çirkləndiricilərin bir hissəsi mənbədən birbaşa atmosferə atılır. Məsələn, zavodların emissiyaları, nəqliyyat vasitələrinin buraxdığı qazlar və meşə yanğınları nəticəsində yaranan maddələr ilkin çirkləndiricilər adlanır. Digər maddələr isə atmosferdə kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yaranır. Günəş işığı, su buxarı və digər qazların iştirakı ilə çirkləndirici maddələr arasında gedən reaksiyalar nəticəsində formalaşan bu maddələr ikinci dərəcəli çirkləndiricilər adlanır.

PM2.5 və PM10 nədir?

Hava çirklənməsindən danışarkən ən çox rast gəlinən terminlərdən biri PM, yəni atmosferdə asılı vəziyyətdə olan xırda hissəciklərdir. PM2.5 diametri 2,5 mikrometr və ya daha kiçik olan çox xırda hissəciklərdir. Onlar insan saçının enindən təxminən 30 dəfə kiçik ola bilər və tənəffüs yollarından keçərək ağciyərlərin dərin hissələrinə çata bilir. PM10 isə diametri 10 mikrometrə qədər olan hissəciklərə deyilir. Bu hissəciklər əsasən burun, boğaz və yuxarı tənəffüs yollarında toplanır. Bu hissəciklər tüstü, toz, yanacaq və müxtəlif yanma prosesləri nəticəsində yarana bilər.

Əsas hava çirkləndiriciləri

Havanın keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində bir sıra əsas çirkləndiricilər mütəmadi olaraq ölçülür. Yer səviyyəsində ozon (O₃) stratosferdəki qoruyucu ozondan fərqlənir. Yer səthinə yaxın ozon insanın tənəffüs sisteminə mənfi təsir göstərə bilər. O, azot oksidləri, karbonmonoksid, metan və uçucu üzvi birləşmələrin günəş işığının təsiri ilə reaksiyası nəticəsində yaranır.

Azot dioksidi (NO₂) əsasən qalıq yanacaqların yandırılması ilə əlaqəli zəhərli qazdır. Kükürd dioksidi (SO₂) rəngsiz və zəhərli qazdır. Vulkanlar kimi təbii mənbələrdən, eləcə də sənaye fəaliyyətindən və qalıq yanacaqların yandırılmasından atmosferə daxil ola bilər.

Karbonmonoksid (CO) isə qoxusuz və aşkar edilməsi çətin olan zəhərli qazdır. Yanacağın tam yanmaması nəticəsində yaranır. Xüsusilə zəif havalandırılan qapalı məkanlarda təhlükəli konsentrasiyalara çata bilər.

Havanın çirklənməsinin əsas mənbələri müxtəlifdir. Bunlara zavod və fabriklər kimi sabit mənbələr, avtomobillər kimi mobil mənbələr, odun və digər üzvi materialların yandırılması, eləcə də tullantıların açıq havada nəzarətsiz yandırılması daxildir.

Nəqliyyat vasitələrinin yaratdığı çirklənmə yalnız egzoz qazlarından ibarət deyil. Təkərlərin, əyləc sistemlərinin və yolların aşınması nəticəsində yaranan xırda hissəciklər də havaya yayıla bilir. Tullantıların açıq havada yandırılması isə zəhərli qazların, ağır metalların və xırda hissəciklərin atmosferə buraxılmasına səbəb ola bilər.

"Smog", “super çirkləndiricilər” və iqlim

"Smog" havada görünən və ya dumanlı görüntü yaradan çirkləndirici maddələrin qarışığıdır.

Ən geniş yayılmış növlərdən biri fotokimyəvi "smog"dur. Günəş işığının təsiri ilə müxtəlif çirkləndiricilər arasında gedən kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yaranan bu smog yer səviyyəsində ozonun formalaşmasına və havada qəhvəyi rəngli dumanın yaranmasına səbəb ola bilər.

Bəzi maddələr atmosferə buraxıldıqda karbon qazından daha güclü istiləşdirici təsir göstərə bilir. Belə maddələr bəzən “super çirkləndiricilər” adlandırılır. Onların bir hissəsi qısaömürlü iqlim çirkləndiriciləridir (SLCP). Bu maddələr atmosferdə nisbətən qısa müddət qala bilər, lakin həmin dövrdə iqlimə ciddi təsir göstərə bilər. Bura metan, qara karbon, hidroflorkarbonlar və troposfer ozonu daxildir.

Qara karbon, başqa sözlə his, yanacağın və ya üzvi materialların tam yanmaması zamanı yaranan çox xırda hissəciklərdən ibarətdir. Onun xüsusiyyətlərindən biri qar və buz səthlərinə çökərək onların günəş şüalarını əks etdirmə qabiliyyətini azaltması və əriməni sürətləndirə bilməsidir.

Toz fırtınaları, turşu yağışları

Hava çirklənməsi haqqında danışarkən toz və qum fırtınaları bəzən diqqətdən kənarda qalır. Güclü küləklər quru ərazilərdən böyük miqdarda toz hissəciklərini, çirkləndiriciləri və hətta bəzi patogenləri uzaq məsafələrə daşıya bilər. Bu proses atmosfer dispersiyası adlanır.

Çirkləndirici maddələr atmosferdən çıxaraq torpağın, suyun və digər səthlərin üzərinə çökdükdə isə atmosfer çöküntüsü prosesi baş verir.

Atmosferə daxil olan azot və kükürd birləşmələri su və digər maddələrlə reaksiyaya girərək turşuluğu yüksək yağıntıların yaranmasına səbəb ola bilər. Turşu yağışları və ümumilikdə turşu çöküntüləri ekosistemlərə, torpağa, su hövzələrinə və bitkilərə zərər verə bilər.

Temperatur inversiyası çirklənməni yer səviyyəsində saxlayır

Normal atmosfer şəraitində isti hava yüksələrək daha yuxarı təbəqələrə doğru hərəkət edə bilir. Lakin bəzən soyuq hava təbəqəsinin üzərində isti hava təbəqəsi yaranır. Bu hadisə temperatur inversiyası adlanır. İnversiya zamanı hava kütlələrinin yuxarıya doğru hərəkəti məhdudlaşır və çirkləndiricilər Yer səthinə yaxın hissədə toplanaraq smogun yaranmasını və havanın keyfiyyətinin pisləşməsini gücləndirə bilər.

Havanın keyfiyyəti necə ölçülür?

Havanın keyfiyyəti müəyyən çirkləndiricilərin atmosferdəki konsentrasiyası ilə qiymətləndirilir. Çirkləndiricilərin miqdarı çox vaxt mikroqram/kubmetr (µg/m³) ilə ifadə edilir. Bu göstərici müəyyən həcmdə havada nə qədər çirkləndirici maddənin olduğunu göstərir. Bəzi qazlar isə milyonda hissə (ppm) və ya milyardda hissə (ppb) ilə ölçülür.

Havanın keyfiyyətinin ictimaiyyət üçün daha asan başa düşülməsi məqsədilə bir sıra ölkələr Hava Keyfiyyəti İndeksindən (AQI)** istifadə edir. Lakin bütün dünyada tətbiq olunan vahid AQI sistemi yoxdur. Müxtəlif ölkələr fərqli meyar və şkalalardan istifadə edə bilər.

“Hava keyfiyyəti standartı” ilə “təlimat” eyni deyil

Hava keyfiyyəti standartı atmosferdə müəyyən çirkləndiricinin yol verilən konsentrasiyasını müəyyən edən hüquqi normadır. Hava keyfiyyəti üzrə təlimat isə elmi sübutlara əsaslanan tövsiyədir və hüquqi baxımdan məcburi olmaya bilər. Bu kontekstdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hava keyfiyyəti üzrə təlimatları geniş istifadə olunur.

Digər mühüm anlayış mənbələrin payının müəyyənləşdirilməsidir. Bu elmi yanaşma havadakı çirkləndiricilərin hansı mənbələrdən gəldiyini və hər mənbənin ümumi çirklənməyə nə qədər töhfə verdiyini müəyyən etməyə imkan verir. Bu məlumatlar əsasında konkret mənbə üçün emissiya limiti, yəni atmosferə buraxıla bilən çirkləndiricinin hüquqi yuxarı həddi müəyyən edilə bilər.

Təmiz hava niyə vacibdir?

Hava çirklənməsi yalnız şəhərlərin üzərində görünən tüstü və duman məsələsi deyil. Atmosferdəki görünməz hissəciklər və qazlar insan sağlamlığına, ekosistemlərə və iqlimə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən havanın keyfiyyətini qiymətləndirərkən yalnız səmanın rənginə baxmaq kifayət etmir. PM2.5, PM10, azot dioksidi, kükürd dioksidi, karbonmonoksid və yer səviyyəsində ozon kimi göstəricilər havanın əsl vəziyyətini daha dəqiq anlamağa kömək edir.

Beləliklə, təmiz hava anlayışı sadəcə mavi səma deyil. Bu, atmosferdə insan və təbiət üçün təhlükəli maddələrin səviyyəsinin elmi ölçmələr və müəyyən edilmiş standartlar çərçivəsində qiymətləndirilməsi məsələsidir.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb