Laçın – tariximizin, təbiətimizin və Böyük Qayıdışın ünvanı - ŞƏRH

Bu gün Laçın adı çəkiləndə ilk növbədə göz önündə uca dağlar, yaşıl meşələr, gur çaylar, mineral bulaqlar və əsrlərin izlərini yaşadan qədim abidələr canlanır. Lakin Laçın həm də uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların nisgilini, torpağa bağlılığını və nəhayət, Böyük Qayıdış sevincini özündə birləşdirən bir məkandır. Məhz buna görə 26 avqust Laçın üçün sadəcə təqvimdə qeyd olunan tarix deyil, tarixi ədalətin bərpasını, doğma şəhərin yenidən həyata qayıdışını ifadə edən əlamətdar gündür.

Laçın qədim yaşayış və mədəniyyət izləri ilə zəngin olan ərazilərimizdəndir. Rayonun tarixi keçmişi Qarabağ xanlığı və Zəngəzur qəzası dövrləri ilə bağlı müxtəlif mərhələləri əhatə edir. Laçın şəhərinin ilkin adı Abdallar olmuşdur. Rayonun rəsmi məlumatlarına əsasən, şəhər 1924-cü ildən Laçın adını daşıyaraq şəhər statusu almış, 1930-cu ildə isə yaradılmış Laçın inzibati rayonunun mərkəzinə çevrilmişdir.

Laçın adının özü də maraqlı etimoloji məna daşıyır. Rayonun rəsmi məlumatında bildirilir ki, şəhər yaxınlıqdakı dağın adı ilə Laçın adlandırılıb və “Laçın” sözü “məğrurluq” mənasında izah edilir. Bu adın şəhərin xarakteri ilə səsləşməsi də diqqətçəkəndir. Çünki Laçın həqiqətən də ucalığı, vüqarı və təbiətinin möhtəşəmliyi ilə seçilən bir diyardır.

1930-cu ildə Laçın rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi yaradılması ilə şəhərin rayonun ictimai, iqtisadi və mədəni həyatında rolu daha da artmışdır. İşğaldan əvvəl Laçın rayonunda şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məntəqələri fəaliyyət göstərir, əhali müxtəlif sahələrdə çalışır, burada təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və istehsal müəssisələri fəaliyyət göstərirdi. Laçın özünəməxsus yaşayış və təsərrüfat ənənələrinə malik bölgə kimi formalaşmışdı.

Laçının relyefi əsasən dağlıqdır. Rayon ərazisinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 700 metrdən 3600 metrədək dəyişir. Qızılboğaz zirvəsinin hündürlüyü 3594 metrdir. Bu göstəricilər Laçının yalnız tarixi deyil, həm də coğrafi baxımdan nə qədər özünəməxsus ərazi olduğunu göstərir. Laçının meşələri də xüsusi təbiət sərvətimizdir. Burada palıd, cökə, ağcaqayın, şam, göyrüş, qaraağac, akasiya və digər ağac növləri ilə yanaşı, nadir və qiymətli hesab edilən qırmızı palıd kimi ağaclara rast gəlinir. Mineral bulaqları ilə də seçilən Laçın narzan, istisu və turşsu kimi təbii sərvətləri ilə tanınır.

Bütün bunlar göstərir ki, Laçının təbiəti sadəcə gözəl mənzərə deyil, həm də qorunmalı milli sərvətdir. Bu baxımdan Laçının gələcək inkişafında təbiətin mühafizəsi, ekoloji tarazlığın qorunması və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Rayon ərazisində müxtəlif tarixi dövrlərə aid dini və memarlıq nümunələri, qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, qəbiristanlıqlar, sənduqə, qoç və at fiqurları kimi maddi-mədəniyyət nümunələri mövcud olmuşdur. Ağoğlan məbədi, Dəmrovlu Pir məbədi, Kar Künbəz türbəsi, Uşaq qalası və Bayqara mağaraları Laçının tarixi irsinin zənginliyini nümayiş etdirən nümunələr sırasındadır.

Tarixi abidələr bir xalqın keçmişlə əlaqəsini yaşadan mənəvi körpüdür. Ona görə də Laçının tarixi-mədəni irsinin bərpası yalnız ayrı-ayrı tikililərin yenidən qurulması deyil, həm də milli yaddaşın bərpasıdır. Bu gün Laçında aparılan quruculuq işlərinin mühüm istiqamətlərindən biri də məhz tarixi və mədəni irsin qorunmasıdır. Laçının tarixində ən ağır səhifələrdən biri 1992-ci il mayın 18-də rayonun Ermənistan tərəfindən işğal edilməsi ilə başladı. Doğma yurdlarından didərgin düşən laçınlılar Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldular. Beləliklə, minlərlə ailənin həyatında uzun illər davam edən məcburi köçkünlük dövrü başladı. İşğal yalnız torpaqların itirilməsi demək deyildi. İnsanların doğulduğu evlərdən, ata-baba ocaqlarından, məktəblərindən, məscidlərindən, tarixi abidələrindən və uşaqlıq xatirələrindən uzaq düşməsi böyük mənəvi itki idi. Laçınlıların yaddaşında doğma torpağın xatirəsi illər keçsə də yaşamaqda davam etdi. Bu baxımdan Laçın uzun illər Azərbaycan xalqının torpaq həsrətinin simvollarından biri oldu. Laçınlı ailələr öz doğma yurdlarına qayıdacaqları günə inamlarını qorudular. Bu inam nəsildən-nəslə ötürüldü və doğma torpaq sevgisi gənc nəslin yaddaşında yaşadıldı.

2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi mərhələ oldu. Üçtərəfli bəyanata əsasən, 2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Lakin Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri həmin vaxt hələ Azərbaycanın nəzarətində deyildi. 2022-ci il avqustun 26-sı isə Laçın şəhərinin tarixində yeni səhifə açdı. Həmin gün Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Məhz buna görə 26 avqust Azərbaycan xalqının yaddaşında Laçının azadlığı ilə bağlı xüsusi tarix kimi yaşayır. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 26 avqust hər il Laçın şəhəri günü kimi təsis edildi. Sərəncamda işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günlərinin tarixi qələbənin əbədiləşdirilməsi məqsədilə qeyd olunması nəzərdə tutulur. Beləliklə, 26 avqust həm Laçının azadlığı, həm də onun yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcı kimi tariximizə daxil oldu.

Torpağın azad edilməsi qələbənin mühüm nəticəsi olsa da, qarşıda daha böyük və məsuliyyətli vəzifələr dayanırdı. Bu vəzifə dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, insanların doğma yurdlarına qaytarılması, burada təhlükəsiz və rahat həyat şəraitinin yaradılması idi. Bu gün Laçında aparılan quruculuq işləri şəhərin gələcək simasının formalaşmasına xidmət edir. Müasir yaşayış binaları, sosial obyektlər, yollar, parklar və digər infrastruktur layihələri şəhərin yeni həyat ritmini müəyyənləşdirir. Burada məqsəd yalnız fiziki məkan yaratmaq deyil, insanların öz doğma yurdlarında rahat və təhlükəsiz həyat sürməsinə şərait yaratmaqdır.

Laçının dirçəlişi həm də Azərbaycan dövlətinin şəhərsalma və regional inkişaf siyasətinin mühüm nümunələrindən biridir. Müasir şəhər infrastrukturu ilə təbii landşaftın və tarixi irsin qorunmasının uzlaşdırılması Laçının gələcək inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Laçının gələcəyindən danışarkən onun yalnız iqtisadi və sosial potensialını deyil, ekoturizm və mədəni turizm imkanlarını da qeyd etmək lazımdır. Dağlıq relyef, meşələr, çaylar, mineral bulaqlar, yaylaqlar və tarixi abidələr Laçının turizm potensialını zənginləşdirən amillərdir. Laçın bu mənada məktəblilər üçün canlı tarix dərsliyidir. Burada coğrafiya təbiətlə, tarix yaddaşla, mədəniyyət milli kimliklə, Böyük Qayıdış isə gələcəyə inamla birləşir.

26 Avqust – Laçın şəhəri günü Azərbaycan xalqının yaddaşında qürur və sevinc hissləri ilə qeyd olunan əlamətdar günlərdən biridir. Bu tarix bizə bir daha göstərir ki, torpaq yalnız xəritədəki ərazi deyil. Torpaq insanın yaddaşı, doğulduğu ev, ata-baba məzarı, uşaqlıq xatirəsi, mədəniyyəti və milli kimliyidir.

Müəllim olaraq düşünürəm ki, Laçın haqqında danışmaq şagirdlərə sadəcə bir şəhərin tarixini öyrətmək deyil. Laçının timsalında onlara Vətənin nə demək olduğunu, doğma torpağın insan üçün mənəvi dəyərini, tarixi yaddaşın qorunmasının vacibliyini anlatmaqdır. Çünki tarixini bilən, torpağının qədrini anlayan və milli-mənəvi dəyərlərinə sahib çıxan gənc nəsil Azərbaycanın gələcəyinin ən möhkəm təminatıdır. Laçın bu gün keçmişin xatirələrini yaşadan, bu günün quruculuq nəfəsini hiss etdirən və gələcəyə inamla baxan şəhərdir. Onun yenidən doğuluşu Azərbaycan xalqının iradəsinin, doğma torpağa bağlılığının və Böyük Qayıdışın parlaq nümunələrindən biridir. Laçının ucalan hər yeni binası, salınan hər yeni küçəsi, bərpa olunan hər tarixi izi bir həqiqəti təsdiqləyir: Vətənə bağlılıq zamanla ölçülmür, illərlə ayrılıq onu zəiflətmir. Əksinə, doğma torpaq sevgisi nəsildən-nəslə ötürülərək daha da möhkəmlənir.

Laçın bu gün azaddır, dirçəlir və yenidən yaşayır. Bu dirçəliş Azərbaycan tarixinin yeni səhifələrindən biridir.

Çinarə Məmmədova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan şəhər 13 saylı tam orta məktəbin direktor müavini