Diplomatik səfər və revanşist düşüncənin növbəti təzahürü - ŞƏRH

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin sentyabrın 11–12-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etdiyi səfər çərçivəsində diplomatlar Şuşa və Xankəndi şəhərləri, Ağdərə və Kəlbəcər rayonları ilə tanış olub, burada həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq layihələrini, sosial-iqtisadi inkişaf proseslərini və tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən işləri yerində müşahidə ediblər. Bu, xarici diplomatların Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinə sayca 22-ci səfəri olub.
Səfərin diqqətçəkən məqamlarından biri diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri ilə yanaşı, tarixi və dini abidələrlə tanış olmasıdır. Kəlbəcərdə Xudavəng monastır kompleksi, Ağdərə ərazisində Gəncəsər monastırı ziyarət edilib, abidələrin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri, eləcə də onların keçmişdə məruz qaldığı dəyişikliklər barədə məlumat verilib. Diplomatların Kəlbəcərdə keçirilən Bal Festivalında iştirakı isə regionun artıq yalnız müharibənin nəticələri ilə deyil, onun sosial-iqtisadi və mədəni inkişafı ilə də təqdim olunduğunu göstərib.
Lakin bu səfərin özü deyil, səfərə Ermənistanın müəyyən siyasi dairələri və media nümayəndələri tərəfindən verilən kəskin reaksiya diqqəti ayrıca cəlb edib. Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların səfərinə qarşı etirazların səsləndirilməsi, ayrı-ayrı diplomatik nümayəndələrə və onların təmsil etdikləri dövlətlərə qarşı təzyiq xarakterli çağırışların meydana çıxması sülh və normallaşma gündəliyi baxımından ciddi suallar doğurub. Azərbaycan tərəfinin açıqlamalarında bu reaksiyalar suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörmətsizlik, habelə regionda revanşist düşüncənin davam etməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirilib.
Məsələnin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, diplomatik korpus nümayəndələri Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə səfər ediblər. Onların Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda baş verən proseslərlə yerində tanış olması diplomatik fəaliyyətin və beynəlxalq təmasların təbii tərkib hissəsidir. Bu baxımdan həmin səfərin Ermənistan daxilində siyasi müzakirə və təzyiq kampaniyasına çevrilməsi regionda sülhün möhkəmləndirilməsi üçün zəruri olan yeni siyasi düşüncənin formalaşmasına mane olan yanaşmaların hələ də mövcud olduğunu göstərir.
Xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün təmin olunması istiqamətində proseslərin getdiyi bir mərhələdə bu cür reaksiyaların səslənməsi ziddiyyətli görünür. Qərbi Azərbaycan İcmasının bəyanatında da vurğulandığı kimi, belə destruktiv yanaşmalar qarşılıqlı etimadı zəiflədə və revanşist qüvvələri ruhlandıra bilər. İcma Ermənistanın reaksiyasını Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdi kimi qiymətləndirib.
Əslində, davamlı sülh yalnız siyasi sənədlərin qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Sülhün dayanıqlı olması üçün cəmiyyətlərdə də yeni siyasi və ictimai düşüncənin formalaşması, keçmiş münaqişənin yaratdığı stereotiplərdən uzaqlaşılması və qarşı tərəfin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin gündəlik siyasi davranışa çevrilməsi vacibdir. Xarici diplomatların Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə etiraz edilməsi isə bu istiqamətdə hələ də müəyyən problemlərin qaldığını nümayiş etdirir.
Diplomatik səfərin digər mühüm tərəfi beynəlxalq nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan işləri bilavasitə görmək imkanına malik olmasıdır. Onlar dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin və infrastrukturun bərpası, yeni yolların və sosial obyektlərin yaradılması, şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, iqtisadi potensialın dirçəldilməsi prosesləri barədə birbaşa məlumat əldə edirlər. Belə səfərlər beynəlxalq ictimaiyyət üçün bölgədəki vəziyyətlə bağlı məlumatların yalnız müxtəlif mənbələrdən deyil, yerində müşahidələr əsasında formalaşmasına imkan yaradır.
Bütün bunlar göstərir ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni mərhələ artıq yalnız postmünaqişə bərpası ilə xarakterizə olunmur. Bölgə Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilir. Xarici diplomatların mütəmadi səfərləri isə bu proseslərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa izlənilməsinə şərait yaradır.
Ermənistan daxilində səfərə qarşı səslənən reaksiyalar isə keçmiş münaqişə düşüncəsinin müəyyən dairələrdə tam aradan qalxmadığını göstərən amil kimi qiymətləndirilir. Sülh və normallaşma perspektivinin möhkəmlənməsi üçün əsas yol revanşist ritorikadan deyil, qarşılıqlı hörmət, suverenliyin tanınması və regional əməkdaşlıqdan keçir.
Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi genişmiqyaslı quruculuq prosesi, beynəlxalq nümayəndələrin bölgəyə səfərləri və onların burada gördükləri reallıqlar regionda yeni dövrün formalaşdığını göstərir. Bu yeni mərhələnin əsas xüsusiyyəti isə münaqişə və qarşıdurma deyil, sülh, bərpa, inkişaf və əməkdaşlıq perspektivlərinin ön plana çıxmasıdır. Buna görə də bütün tərəflərin, xüsusilə də siyasi və ictimai dairələrin məsuliyyəti mövcud reallıqları qəbul etmək, revanşist çağırışlardan uzaqlaşmaq və Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhə xidmət edən yanaşmaları gücləndirməkdən ibarətdir.

Kamran Əmirov,

YAP Qusar rayon təşkilatının sədr