Tarixin saxtalaşdırılması və rasist yanaşma - ŞƏRH

2026-cı il sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq diplomatik nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm hadisə olmuşdur. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150-yə yaxın nümayəndənin iştirak etmişdir. Səfər çərçivəsində diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr və tarixi-mədəni irs nümunələri ilə tanış olmuşlar.

Lakin bu səfər Ermənistanın bəzi siyasi, ictimai, dini və diaspor dairələrində kəskin reaksiyalara səbəb olmuşdur. Ermənistan mediasında və müxtəlif ictimai platformalarda səfəri tənqid edən, diplomatların Azərbaycandakı hərəkətlərini siyasi müstəvidə təqdim edən və Qarabağın statusu ilə bağlı artıq mövcud olmayan reallıqları gündəmə gətirən yanaşmalar müşahidə edilmişdir. “Sülh Körpüsü” təşəbbüsünün Azərbaycan qrupu da Ermənistan mediasının səfərə münasibətini qərəzli və ictimai müzakirələrdə istifadə olunan tonu qəbuledilməz hesab etdiyini bildirib.

Bu reaksiyaların diqqət çəkən tərəflərindən biri tarixi faktların selektiv və birtərəfli təqdim olunmasıdır. Qarabağın tarixi ilə bağlı mübahisələrdə müəyyən dini və mədəni abidələrin yalnız bir etnosun müstəsna irsi kimi təqdim edilməsi, həmin ərazilərin çoxqatlı tarixi və müxtəlif icmaların bölgədəki mövcudluğunun nəzərə alınmaması obyektiv tarixi təsəvvürün formalaşmasına mane olur. Tarixi hadisələrin siyasi məqsədlərlə seçilərək təqdim edilməsi elmi yanaşmadan uzaqlaşaraq tarixin siyasiləşdirilməsinə gətirib çıxara bilər.

Məsələnin digər mühüm aspekti etnik və milli mənsubiyyət üzərindən ayrı-seçkili ritorikanın meydana çıxmasıdır. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisinə səfərinə görə hədəfə alınması və onların fəaliyyətinin etnik kimlik prizmasından qiymətləndirilməsi sağlam diplomatik münasibətlər və sülh mühiti ilə uzlaşmır. Belə yanaşmalar ayrı-ayrı şəxslərin və ya qrupların siyasi mövqeyini bütöv xalqa şamil etməmək şərti ilə, etnik ayrı-seçkilik və dözümsüzlük elementləri daşıyan ritorika kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycanın mövqeyini müdafiə edən ictimai və siyasi dairələr səfərə qarşı reaksiyaları Azərbaycanın suverenliyinə hörmətsizlik kimi qiymətləndiriblər. Qərbi Azərbaycan İcması isə Ermənistanın reaksiyasını pisləyərək bu cür yanaşmaların qarşılıqlı etimadı zəiflədə və revanşist meylləri gücləndirə biləcəyini bildirib.

Əslində, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində tarixi məsələlərə obyektiv və elmi yanaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Keçmiş münaqişənin yaratdığı ağır nəticələrin yalnız bir tərəfin prizmasından təqdim edilməsi, digər tərəfin itkilərinin və tarixi yaddaşının görməzdən gəlinməsi cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı etimadın formalaşmasını çətinləşdirir. Bu baxımdan tarixin siyasiləşdirilməsi və etnik qarşıdurmanı gücləndirən ritorikadan istifadə əvəzinə, arxiv sənədlərinə, beynəlxalq hüquqa və elmi araşdırmalara əsaslanan obyektiv yanaşmanın təşviqi daha məqsədəuyğundur.

Nəticə etibarilə, diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə qarşı səsləndirilən radikal reaksiyalar yalnız konkret səfərlə bağlı fikir ayrılığı kimi deyil, həm də keçmiş münaqişənin ictimai-siyasi yaddaşda necə təqdim olunması məsələsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Tarixin təhrif olunması, etnik mənsubiyyət əsasında qarşı tərəfə münasibətin formalaşdırılması və keçmiş münaqişə ritorikasının yenidən gündəmə gətirilməsi regionda sülh və etimad mühitinə mənfi təsir göstərə bilər. Davamlı sülhün əsas şərtlərindən biri isə keçmişə fərqli baxışların mövcudluğunu qəbul etməklə yanaşı, tarixi faktların saxtalaşdırılmasına və etnik ayrı-seçkiliyi təşviq edən yanaşmalara yol verməməkdir.

Nicat Əsədli

YAP Ordubad rayon təşkilatının əməkdaşı