27 Sentyabr – Anım Günü: yaddaşdan Zəfərə - ŞƏRH

27 Sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında yalnız təqvimdəki bir tarix deyil. Bu gün Vətən müharibəsinin başlandığı, xalqın taleyinin, dövlətin iradəsinin və ordunun gücünün sınağa çəkildiyi gündür. Azərbaycan Respublikasında 27 sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi də məhz bu tarixi yaddaşın dövlət səviyyəsində yaşadılmasının ifadəsidir. Prezident İlham Əliyevin 2 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə sentyabrın 27-si hər il Anım Günü kimi müəyyənləşdirilib.

Anım Gününün mahiyyəti ilk növbədə şəhidlərin xatirəsinə ehtiramdır. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və noyabrın 10-dək davam edən hərbi əməliyyatlar Azərbaycan tarixində Vətən müharibəsi kimi yadda qaldı. Bu müharibə zamanı həyatını itirən hərbçilər, mülki şəxslər və müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşən insanlar Azərbaycanın kollektiv yaddaşında xüsusi yer tutur. Buna görə 27 Sentyabr həm kədər, həm də dövlətin ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin xatırlanması günüdür.

1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmaya çevrildi və Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi işğal olundu. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində hərbi əməliyyatların dayandırılması və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər öz əksini tapmışdı. Məsələn, 853 saylı qətnamə Ağdam rayonunun və digər ərazilərin ələ keçirilməsini pisləyir və işğalçı qüvvələrin həmin ərazilərdən dərhal və tam çıxarılmasını tələb edirdi. Münaqişənin siyasi müstəvidə ən mübahisəli məsələlərindən biri isə ərazi iddiaları və Ermənistan cəmiyyətində müxtəlif dövrlərdə səsləndirilmiş genişlənməyə yönəlmiş ideyalardır. “Dənizdən dənizə Ermənistan” ifadəsi də məhz bu kontekstdə Azərbaycan ictimai-siyasi diskursunda Ermənistanın maksimalist ərazi iddialarını xarakterizə edən ifadə kimi işlədilir. Bu cür yanaşmalar region xalqları arasında qarşıdurmanı dərinləşdirən siyasi təsəvvürlərdən biri kimi qiymətləndirilib. Azərbaycan üçün isə əsas məsələ beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün bərpası idi. 1993-cü ildə qəbul edilmiş BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri də münaqişənin həmin dövründə Azərbaycan ərazilərinin işğalına son qoyulmasını tələb edirdi.

2020-ci ilə gəldikdə münaqişə hələ də həll olunmamış qalırdı. Həmin ilin iyulunda Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədində döyüşlər baş verdi. Azərbaycan hakimiyyəti bunu Ermənistan tərəfindən törədilmiş hərbi təxribat kimi qiymətləndirdi. Sentyabrın 27-də isə Azərbaycan hakimiyyətinin açıqlamasına görə, Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan mövqelərini və yaşayış məntəqələrini ağır artilleriyadan atəşə tutdu və bundan sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatına başladı. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, 27 sentyabr hadisələrinə dair tərəflərin mövqeləri fərqli olub. Azərbaycan rəsmi mövqeyində müharibənin Ermənistanın hərbi təxribatı ilə başladığını bildirir. Bu mövqe 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycanın hərbi vəziyyət elan edilməsi haqqında fərmanında da öz əksini tapıb. 27 sentyabr Azərbaycan üçün yalnız döyüşlərin başlanğıcı deyil, illərlə davam edən status-kvonun hərbi-siyasi baxımdan dəyişdiyi dönüş nöqtəsi oldu.

44 gün davam edən müharibə Azərbaycanın hərbi potensialının və dövlət idarəçiliyinin ciddi sınağı idi. Döyüş meydanında Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji əraziləri nəzarətə götürdü. Müharibənin gedişində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı rayonları və Şuşa şəhəri daxil olmaqla bir sıra ərazilərin nəzarətə keçməsi hərbi vəziyyəti köklü şəkildə dəyişdirdi. Lakin müharibənin nəticəsi yalnız hərbi əməliyyatlarla məhdudlaşmadı. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılması və bölgədə yeni reallıqların formalaşması ilə nəticələndi. Beləliklə, Azərbaycan üçün əldə olunan nəticə hərbi üstünlüyün siyasi-diplomatik razılaşma ilə rəsmiləşməsi ilə tamamlandı. Bu baxımdan 2020-ci ilin nəticəsini hərbi və siyasi amillərin qarşılıqlı təsiri kimi qiymətləndirmək mümkündür: döyüş meydanında əldə edilən üstünlük danışıqlar prosesinin şərtlərini dəyişdirdi, siyasi razılaşma isə hərbi əməliyyatların başa çatmasını təmin etdi.

Anım Gününü yalnız qələbənin qeyd olunması kimi təqdim etmək onun mahiyyətini daraltmaq olardı. Bu günün əsas məzmunu şəhidlərin xatirəsinə ehtiramdır. “Şəhidlik” anlayışı Azərbaycan cəmiyyətində dövlətçilik, Vətən və milli yaddaşla sıx bağlıdır. 2020-ci il müharibəsində həyatını itirənlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi gələcək nəsillərə müharibənin qiymətini anlatmaq baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin Anım Gününü təsis etməsi bu yaddaşın institusional xarakter aldığını göstərir. Anımın mahiyyəti nifrətin yaşadılması deyil, itirilən insanların xatirəsinin qorunması, sülhün və dövlət təhlükəsizliyinin qiymətinin dərk edilməsidir. Müharibəni görmüş nəsil üçün 27 sentyabr canlı xatirədirsə, gələcək nəsillər üçün bu tarix tarixi dərsdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Anım Günündə şəhidlərin xatirəsinə münasibətini belə ifadə edib: “Əziz həmvətənlər, Anım Günündə bütün şəhidlərimizin xatirəsi qarşısında, Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrinin şəhidlərinin ruhu qarşısında bir daha baş əyir, onlara Allahdan rəhmət diləyirəm. Onların yaxınlarına, qohumlarına deyirəm ki, mən demişdim, onların qanı yerdə qalmayacaq və qalmadı. Biz onların qanını aldıq! Mən demişdim ki, biz onların qisasını döyüş meydanında alacağıq, belə də oldu. Bu Qələbəni bizə bəxş edən qəhrəman əsgər və zabitlərimiz bizim qürur mənbəyimizdir. Onların qəhrəmanlığı, onların şücaəti, fədakarlığı artıq dastana çevrilib”. Bu sözlər 27 Sentyabrın Azərbaycan cəmiyyəti üçün daşıdığı mənəvi yükü ifadə edir. Anım Gününün əsas qayəsi yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, şəhidlərin həyatının və mübarizəsinin milli yaddaşda əbədiləşdirilməsidir. Şəhidlərin xatirəsi qarşısında ehtiram həm də onların ailələrinin yaşadığı ağrını və müharibənin gətirdiyi itkiləri dərk etmək deməkdir. 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsində Azərbaycan Ordusunun göstərdiyi qəhrəmanlıq nəticəsində hərbi vəziyyət dəyişdi, ardınca əldə olunan siyasi razılaşma ilə hərbi əməliyyatlara son qoyuldu.

27 Sentyabrın mənası üç anlayışın vəhdətində daha aydın görünür: yaddaş, qələbə və sülh. Yaddaş – şəhidlərin və müharibənin qurbanlarının unudulmamasıdır. Qələbə – Azərbaycan dövlətinin 2020-ci ildə əldə etdiyi hərbi-siyasi nəticənin xatırlanmasıdır. Sülh isə bütün bu ağrılı təcrübənin gələcəkdə yeni müharibələrə deyil, təhlükəsiz və sabit regionun formalaşmasına xidmət etməsi deməkdir. Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələndi. Anım Gününün təsis edilməsi isə bu nəticədən daha çox, həmin nəticənin əldə olunması yolunda həyatını itirən insanların xatirəsinə dövlət və cəmiyyət səviyyəsində ehtiramın ifadəsidir. Bu səbəbdən 27 Sentyabr Azərbaycan üçün sadəcə bir hərbi tarixin ildönümü deyil. Bu tarix şəhidlərin qarşısında ehtiram, tarixi yaddaş qarşısında məsuliyyət və gələcək nəsillər qarşısında sülhün qorunması öhdəliyini xatırladan gündür.

Samir Qocayev

YAP Goranboy rayon təşkilatının sədri